•  
  •  
 

Title

Kampfschwert für Harnischfechten: Sword from the Borderland of Neumark and Sternberg Land

Polish Title

Kampfschwert für Harnischfechten: miecz z pogranicza Nowej Marchii i Ziemi Torzymskiej

Author ORCID Identifier

https://orcid.org/0000-0002-8406-8787 Michalak Arkadiusz

https://orcid.org/0000-0002-4289-8475 Fedyk Robert

Abstract

Neumark and Sternberg Land- the provinces which were established as a result of the expansion of margraves in the 13th and 14th centuries into Greater Poland and Western Pomerania – are far from proper recognition. Similar remarks should be made to the medieval armament of these regions. The information about the existence of an accidentally found, late-medieval sword from this region, that had never been published and found its way into private collections, should be welcomed with interest.

The sword remained in fairly good condition to our times; however, corrosion pits are visible, indicating its deposition in the ground. It has not very common type of blade with a ridge, characterized by a rhomboidal cross-section, considerable length, slenderness and a clearly marked point that allows it to be classified as type XVIIIb, which is dated in the literature from the second half of the 15th to the beginning of the 16th century. Swords with blades of the type XVIIIb were much stiffer and therefore more suitable for thrusts and piercing of armour. For this reason, they were considered a weapon to fight the enemy protected by plate armor. The form of a S-shaped crossguard with horizontally bent arms indicates its connection with the Style 12 or its variant 12a. The pear-shaped pommel allow to classify it as a T3 Type according to Oakeshott. The presence of diagonal grooves only at the top of the pommel makes it similar to the specimen from the Museum in Karlovy Vary, from the first half of the Sixteenth century.

Blade of type XVIIIb are known mainly from Western and Central Europe and they were produced in Passau in Bavaria and in Hall in Tyrol. The mark in the form of the St. Andrew, visible on the blade of the analyzed sword, appears quite often on the tangs of swords from Central Europe. However, it is difficult to say unequivocally whether the second sign: a cross with forked top, which marked its blade, should be associated with blacksmith or sword maker workshops. They appear both on the tangs and blades. Both typological and iconographic arguments indicate that the sword should be dated to the end of the 15th – beginning of the 16th century, with a slight indication of the time around 1500, when it could be produced and used.

The form of the sword, which enables both one-handed and two-handed combat, allows to consider analyzed sword as a bastard’s sword (Bastardschwert). The clear enhancement of the tip of sword, as well as the pear-shaped pommel, which allows for a better grip when giving powerful thrusts, indicate that the tested sword can be considered a weapon used mainly in armored foot combat (the so-called Harnischfechten).

His appearance on the borderland of Neumark and Sternberg Land should be associated with the renaissance of the idea of organizing knightly tournaments that prevailed among the rulers of the Reich, including Brandenburg margraves from the Hohenzollern dynasty.

Polish Abstract

Uzbrojenie średniowiecznych Nowej Marchii i Ziemi Torzymskiej dalekie są od należytego rozpoznania. Niepublikowany dotąd miecz późnośredniowieczny odkryty przypadkowo w latach 70. XX w. gdzieś w okolicach Słubic (dziś zbiory prywatne), pozwala naszą wiedzę na ten temat znacznie rozwinąć. Miecz przetrwał do naszych czasów w dość dobrym stanie. Znaczna długość i smukłość głowni z granią, pozwala sklasyfikować go jako typ XVIIIb, 12 (12a), T3 wg Oakeshotta. Głownie typu XVIIIb znane są głównie ze znalezisk z zachodniej i środkowej Europy i produkowano je w Pasawie w Bawarii oraz w Hall w Tyrolu. Argumenty typologiczne, jak i ikonograficzne wskazują na datowanie miecza na sam koniec XV – początek XVI w., z lekkim wskazaniem na czas około 1500 r. Forma miecza, umożliwiająca walkę zarówno jedną, jak i dwiema rękami, pozwala uznać okaz ten za miecz bękarci (Bastardschwert), a wyraźne wzmocnienie sztychu wskazuje na jego przeznaczenie jako broni wykorzystywanej w trakcie pieszej walki w zbroi (tzw. Harnischfechten). Jego pojawienie się na pogranicza Nowej Marchii i Ziemi Torzymskiej wiązać należy z renesansem idei organizacji turniejów rycerskich, jaki zapanował wśród władców Rzeszy.

Keywords

Neumark, Sternberg Land, arms and armour, sword, Bastardschwert, Harnischfechten, tournament

Polish Keywords

Nowa Marchia, Ziemia Torzymska, uzbrojenie, miecz, Bastardschwert, Harnischfechten, turniej

References

Die Chroniken der deutschen Städte. Vom 14. bis ins 16. Jahrhundert, Bd. IV (1865), K. von Hegel (red.), G. Hirzel Vandehoeck & Ruprecht, Leipzig.

Deutsche Privatbriefe des Mittelalters, Bd. I, Fursten und Magnaten, Edle und Ritter (1899), G. Steinhausen (red.), R. Gärtners Verlagsbuchhandlung, Berlin.

François Rabelais (1535), Gargantua, F. Juste (red.), Lyon.

A bon droyt. Spade di uomini liberi, cavalieri e santi (2007), M. Scalini (red.), Silvana Editoriale, Milano.

Aleksić M. (2007), Mediaeval Swords from Southeastern Europe. Material from 12th to 15th Century, Marko Aleksic – izdavac, Belgrade.

Alexander D. (1985), European Swords in the Collections of Istanbul: Part 1. Swords from the Arsenal of Alexandria, „Waffen- und Kostümkunde”, 27, s. 81–118.

Barber R.W., Barker J.R.V. (1989), Tournaments. Jousts, Chivalry and Pegeants in the Middle Ages, Weidenfeld & Nicolson, Woodbridge.

Biborski M., Stępiński J., Żabiński G. (2004), A Renaissance Sword from Racibórz, „Gladius”, 24, s. 187–208, https://doi.org/10.3989/gladius.2004.41

Breiding D.H. (2012), Rennen, Stechen und Turnier zur Zeit Maximilians I, [w:] C. Lagerwaard (red.), “Vor Halbtausend Jahren...”: Festschrift zur Erinnerung an den Besuch des Kaisers Maximilian I. in St. Wendel, Stiftung Dr. Walter Bruch, St. Wendel, s. 53–84.

Brzustowicz B.W. (1997), Margrabia Jan z Kostrzyna i turnieje rycerskie, „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny”, 4, s. 29–40.

Cognot F. (2011), Typologies, [w:] M. Huynh (red.), ĽÉpée. Usages, mythes et symboles, Réunion des Musées Nationaux, Paris, s. 24–29.

Čapský M. (2006), Zlomený meč Valentina Hrbatého. Poslední z opavských Přemyslovců, „Dějiny a současnost”, 28.2, s. 34–36.

Dufty A.R. (1974), European Swords and Daggers in the Tower of London, Her Majesty’s Stationery Office, London.

Fenrych W. (1959), Nowa Marchia w dziejach politycznych Polski w XIII i w XIV wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.

Forrer R. (1905), Schwerter und Schwertknäufe der Sammlung von Schwerzenbach. Mit einer Geschichte von Schwert und Dolch, Karl W. Hiersemann, Leipzig.

Gamber O. (1957), Der Turnierharnisch zur Zeit König Maximilians I. und das Thunsche Skizzenbuch, „Jahrbuch der Kunsthistorischen Sammlungen in Wien”, 53, s. 33–70.

Gamber O. (1961), Die mittelalterlichen Blankwaffen der Wiener Waffensammlung, „Jahrbuch der Kunsthistorischen Sammlungen”, 57, Neue Folge 21, s. 7–38.

Głosek M. (1973), Znaki i napisy na mieczach średniowiecznych w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Głosek M. (1984), Miecze środkowoeuropejskie z X–XV w., Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.

Głosek M. (1996), Późnośredniowieczna broń obuchowa w zbiorach polskich, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Łódź–Warszawa.

Gorczyca K. (2005), Miecze średniowieczne w zbiorach Muzeum Okręgowego w Koninie, „Archaeologia Historica Polona”, 15.1, s. 421–427.

Grygiel R., Jurek T. (1996), Doliwowie z Nowego Miasta nad Wartą, Dębna i Biechowa. Dzieje rezydencji i ich właścicieli, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Łódź.

Hand J.O. (2004), National Gallery of Art. Master Paintings from the Collection, National Gallery of Art, Washington–New York.

Hošek J., Košta J., Žakovský P. (2019), Ninth to Mid-sixteenth Century Swords from the Czech Republic in their European Context, part 1, The Finds, The Czech Academy of Sciences, Institute of Archaeology, Prague and Brno, National Museum, Prague, Masaryk University, Brno, Prague–Brno.

Hošek J., Košta J., Žakovský P. (2021), Ninth to Mid-sixteenth Century Swords from the Czech Republic in their European Context, part 2, Swords of Medieval and Early Renaissance Europe as a Technological and Archaeological Source, The Czech Academy of Sciences, Institute of Archaeology, Prague and Brno; National Museum, Prague; Masaryk University, Brno, Prague–Brno (w druku).

Huth E.W. (1975), Die Entstehung und Entwicklung der Stadt Frankfurt (Oder) und ihr Kulturbild vom 13. bis zum 17. Jh. auf Grund archäologischer Befunde, Akademie-Verlag Berlin, Berlin.

Jaquet D. (2014), Une épée d’armes pour le combat singulier en armure, „e-Phaïstos”, 3, s. 74–82, https://doi.org/10.4000/ephaistos.589

Kalmár J. (1971), Régi magyar fegyverek, Natura, Budapest.

Kucypera P., Muzolf B., Rybka K. (2012), Późnośredniowieczny miecz ze stanowiska Lutomiersk-Koziówki 3A-C, pow. pabianicki, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 29, s. 235–250.

Laking G.F. (1920), A Record of European Armour and Arms Through Seven Centuries, vol. II, Bell Publication, London.

Liebe G. (1902), Das Turnier in den Briefen deutscher Fursten, „Zeitschrift fur Historische Wafffen und Kostümkunde”, 2, (1900–1902), s. 65–67.

Małowiecki R. (1989), Dwa miecze z Ciechanowa, „Zapiski Ciechanowskie”, 7, s. 130–140.

Marek L. (2008), Broń biała na Śląski. XIV–XVI w., Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław (Wratislavia Antiqua, 10).

Michalak A. (2018), Mystery Hidden behind the Beasts Heads. Remarks on Chronology of Peculiar Type of Medieval Dagger, „Acta Militaria Medieavalia”, 14, s. 153–173.

Michalak A. (2019), Arma Confinii. Przemiany późnośredniowiecznej broni na rubieżach Śląska, Wielkopolski, Brandenburgii i Łużyc, Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza, Zielona Góra.

Michalak A. (2020a), Terra incognita? Not only on the Arms and Armour Production in the Borderland of Silesia, Brandenburg, Greater Poland and Lusatia in the Late Middle Ages, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 68.4, s. 439–461, https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.4.001

Michalak A. (2020b), Between the Age of Heroes and the Period of Professional Troops. Evidence from the Borderland of Silesia, Brandenburg, Lusatia and Poland, „Fasciculi Archaeologiae Historicae”, 33, s. 71–87, https://doi.org/10.23858/FAH33.2020.005

Michalak A. (2021), Terra nullius? Rubież Śląska, Wielkopolski i Brandenburgii w późnym średniowieczu – pogranicze polityczne i (czy) kulturowe?, [w:] A. Janowski, M. Rębkowski (red.), Wolińskie Spotkania Mediewistyczne V. Pogranicza, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (w druku).

Michalak A., Socha K. (2019), Late Medieval Weaponry Finds from Kostrzyn nad Odrą. Cultural and Historical Contexts, „Acta Militaria Medieavalia”, 15, s. 137–151.

Müller H. (2002), Albrecht Dürer. Waffen und Rüstungen, Ph. von Zabevrn, Mainz.

Müller H., Kölling H. (1982), Europäische Hieb- und Stichwaffen aus der Sammlung des Museums für Deutsche Geschichte, Brandenburgisches Verlagshaus, Berlin.

Mykietów B. (2004), Kostrzyn jako ośrodek władzy książęcej w latach panowania Jana II Brandenburskiego (1535–1571), [w:] B. Mykietów, M. Tureczek (red.), De oppido et castello. Przeszłość i teraźniejszość Twierdzy Kostrzyn, Księgarnia Akademicka, Kostrzyn nad Odrą–Zielona Góra, s. 29–62.

Norman A.V.B. (1980), The Rapier and Small-Sword, 1460–1820, Arms & Armour, London–Melbourne–New York.

Oakeshott R.E. (1964), The Sword in the Age of Chivalry, Boydell Press, New York–Washington.

Oakeshott R.E. (2002), Records of the Medieval Sword, Boydell & Brewer, Woodbridge.

Ogechukwu N. (2009), The Secret Behind the Cross and Crucifix, Strategic Book Publishing & Rights Agency, LLC, New York.

Piotrowska D. (2008), Renesansowy zamek w Kostrzynie nad Odrą, Muzeum Twierdzy Kostrzyn, Kostrzyn nad Odrą.

Puype J.P., Stevens H. (2010), Arms and Armour of Knights and Landsknechts in the Netherlands Army Museum, Legermuseum, Eburon Academic Publishers, Delft.

Pytlak M. (2019), Późnośredniowieczny warsztat garncarski ze Smolnicy. Rekonstrukcja procesu wytwarzania naczyń, Muzeum im. Jana Dekerta w Gorzowie Wielkopolskim, Gorzów Wielkopolski.

Rymar E. (1999), Studia i materiały z dziejów Nowej Marchii i Gorzowa. Szkice historyczne, Towarzystwo Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości, Gorzów Wielkopolski.

Rymar E. (2004), Nowa Marchia-kraina zapomniana? Stan badań nad średniowieczem, „Nowa Marchia – prowincja zapomniana – wspólne korzenie”, 1, s. 7–24.

Rymar E. (2007), Klucz do ziem polskich, czyli dzieje Ziemi Lubuskiej, aż po jej utratę przez Piastów i ugruntowanie władzy margrabiów brandenburskich, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, Gorzów Wielkopolski.

Rymar E. (2015), Historia polityczna i społeczna Nowej Marchii w średniowieczu (do roku 1535), Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Zbigniewa Herberta, Gorzów Wielkopolski.

Schmock R. (2004), Kształtowanie władzy w epoce renesansu na przykładzie margrabiego brandenburskiego Jana z Kostrzyna, „Nowa Marchia – prowincja zapomniana – wspólne korzenie”, 3, s. 45–54.

Schneider H. (1980), Waffen im Schweizerischen Landesmuseum. Griffwaffen I, Orell Füssli, Zürich.

Schultze J. (1961), Die Mark Brandenburg, Bd. I, Entstehung und Entwicklung unter den askanischen Markgrafen (bis 1319), Duncker & Humblot, Berlin.

Seitz H. (1965), Blankwaffen I. Geschichte und Typenentwicklung im europäischen Kulturbereich. Von der prähistorischen Zeit bis zum Ende des 16. Jahrhunderts, Klinkhardt & Biermann, Braunschweig.

Seyboth R. (2010), Markgraf Albrecht Achilles – „Ist König Artus Hof hier mit jagen, stechen, rennen und aller Kurzweil“, Verein der Freunde Triesdorf und Umgebung, Ansbach.

Strel‘chenko A.V. (2011), Nemetskiy mech XV v. iz Belorussii, „Военная археология” / „Voyennaya arkheologiya”, 2, s. 202–205.

Szczurek T. (2007), Obrót pieniężny w Nowej Marchii w okresie askańskim (ok. 1250–1319) w świetle mennictwa krajów niemieckich, Muzeum im. Jana Dekerta w Gorzowie Wielkopolskim, Warszawa.

Szczurek T. (2012), Obieg monetarny na terenie Nowej Marchii w okresie krzyżackim (1402–1454), [w:] W. Popek (red.), Santok i Drzeń w konflikcie polsko-krzyżackim. W 600. rocznicę bitwy pod Grunwaldem, Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, Gorzów Wielkopolski, s. 89–120.

Szczurek T. (2014), Różnice w obiegu monetarnym na terenie Nowej Marchii i Ziemi Torzymskiej w późnym średniowieczu, „Archeologia Środkowego Nadodrza”, 11, s. 147–177.

Terjanian P. (2019), The Currency of Power. The Central Place of Armor in the Ambitions and Life of Maximilian I, [w:] P. Terjanian (red.), The Last Knight. The Art, Armor, and Ambition of Maximilian I, Metropolitan Museum of Art, New York, s. 17–37.

Thomas B., Fritz J.M. (1978), Unbekannte Werke spätmittelalterlicher Waffenschmiedekunst in Karlsruhe, „Waffen- und Kostümkunde”, 20, s. 1–18.

Volkmann A. (2006), Mittelalterliche Landeserschließungen und Siedlungsprozesse in der unteren Wartheregion (Woj. Zachodnio-Pomorskie, Lubuskie und Wielkopolskie bzw. ehemalige Neumark.), Langenweissbach (Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mitteleuropas, 44).

Volkmann A. (2008), Die Schwertfunde des unteren Oder- und Warthe-Gebiets – Insignien einer spätslawischen Elite, „Ethnographisch-archaologische Zeitschrift”, 49.4, s. 431–478.

Wagner F. (1901), Das Turnier zu Ruppin 1512, „Hohenzollern Jahrbuch”, 5, s. 99–120.

Walachowicz J. (1980), Geneza i ustrój polityczny Nowej Marchii do początków XIV wieku, Warszawa–Poznań.

Wanke T. (2009), Anderhalbhänder – Zweihänder – Langes Schwert. Klassifikation, Nutzung und Bezeichnung der großen Schwerter des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit, „Waffen- und Kostümkunde”, 51.2, s. 113–208.

Wegeli R. (1929), Inventar der Waffensammlung des Bernischen Historischen Museums in Bern, Bd. II, Schwerter und Dolche, Kommissionsverlag von K.J. Wyss Erbe, Bern.

Weyersberg A. (1939), Der Wolf als Klingenzeichen und im Klingenhandel, „Zeitschrift für historische Waffen- und Kostümkunde”, 15, s. 42–44.

Wielgosz Z. (1969), Nowa Marchia – znaczenie i rozwój nazwy, „Roczniki Historyczne”, 35, s. 9–21.

Wlattnig R. (2010), Amts- und Zeremonienschwert des St.-Georgs-Ritterordens, [w:] R. Atzbach, S. Lüken, H. Ottomeyer (red.), Burg und Herrschaft, Historisches Museum, Berlin, Dresden, s. 137–138.

Wrede G. (1935), Grenzen der Neumark 1319–1817, Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde, Greifswald.

Žákovský P., Cymbalak T., Hošek J., Dejmal M. (2017), Nález pozdně středověkého dlouhého meče z Prahy – Nového Města, „Přehled výzkumů”, 58.2, s. 141–187.

First Page

143

Last Page

161

Language

pol

Share

COinS