•  
  •  
 

Polish Title

Kobieta jako popularyzatorka nauki i wiedzy. Obraz piśmiennictwa kobiecego z przełomu XIX i XX wieku na podstawie „katalogów rozumowanych”

Author ORCID Identifier

https://orcid.org/0000-0001-7097-2348 Gajda Anetta

Abstract

The aim of the article is presentation of writing activity of Polish women at the turn of the 19th and 20th century, which covered not only knowledge of various areas of life - “unscientific knowledge”, but also “scientific knowledge” comprising diverse, intensely advancing scientific disciplines. In the first part of the article, the author presents stages of education that is the preparation of women for popularizing activity, while in the second part she makes preliminary classification of popular science literature because of subject matter and genre forms. The author indicates thematic and genre groups, by specifying adequate work examples (titles), taken from 19th century bibliographic catalogues. She assimilated paraliterary works (didactic and moralizing novels, novels of manners, historical novels as well as fictionalized biographies of famous scholars) to genres popularizing scientific knowledge. Scientific monographs, lectures, readings, and novels make up a separate group. The author notes that genre patterns of popular science literature came to Poland from Western Europe and initially were in nature of translations and excerpts of texts with Polish commentary and paraphrases. Over time, original works speaking about Polish scientific discoveries and inventions began to arise.

Polish Abstract

Celem artykułu jest ukazanie działalności pisarskiej i oświatowej polskich kobiet na przełomie XIX i XX wieku, która obejmowała nie tylko wiedzę z zakresu różnych dziedzin życia, tj. „wiedzę nienaukową”, ale także „wiedzę naukową” z rozmaitych obszarów intensywnie rozwijających się wtedy dyscyplin naukowych. W części pierwszej autorka przedstawia etapy wykształcenia, czyli merytoryczne przygotowanie kobiet do działalności popularyzatorskiej, zaś w części drugiej dokonuje wstępnej klasyfikacji piśmiennictwa popularnonaukowego ze względu na tematykę oraz formy gatunkowe, podając odpowiednie przykłady utworów (tytuły), zaczerpnięte z dziewiętnastowiecznych katalogów bibliograficznych. Do gatunków popularyzujących wiedzę naukową autorka zalicza teksty paraliterackie: powiastki i powieści o tematyce dydaktycznej i umoralniającej, powieści obyczajowe, powieści historyczne, a także fabularyzowane biografie sławnych ludzi. Oddzielną grupę stanowią monografie popularnonaukowe (będące często kryptopodręcznikami), pogadanki, odczyty, opowiadania i tzw. „obrazki” o tematyce naukowej (najczęściej przyrodniczej). Autorka zauważa, iż gatunkowe wzorce literatury popularnonaukowej przybyły do Polski z Europy Zachodniej i początkowo miały charakter przekładów oraz wyborów tekstów z polskimi komentarzami i parafraz; stopniowo jednak zaczęły powstawać dzieła oryginalne mówiące o polskich wynalazkach naukowych.

Keywords

the role of women in the education movement, popularization of science and knowledge, reasoned catalogues, genres of popular science, linguistic genology

Polish Keywords

kobiety w oświacie, popularyzacja nauki i wiedzy, katalogi rozumowane, gatunki popularnonaukowe, genologia lingwistyczna

References

Bibljografja Oświaty Pozaszkolnej (1900–1928), 1929, red. J. Muszkowski, H. Radlińska, oprac. J. Skarżyńska, Warszawa: nakładem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, https://www.dbc.wroc.pl/Content/15946/PDF/RP%204063%20Bibljografja_1900-1928.pdf (dostęp: 06.11.2021).

Katalog książek ludowych znajdujących się w Księgarni i Składzie Nut Muzycznych G. Gebethnera i R. Wolffa, 1862, Warszawa: druk. I. Krokoszyński, https://www.wbc.po-znan.pl/dlibra/publication/437696/edition/349895/content (dostęp: 06.11.2021).

Katalog rozumowany książek dla dzieci i młodzieży. Suplement 1., 1896, Warszawa: druk. S. Orgelbranda Synowie, http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=4671&from=publication (dostęp: 06.11.2021).

Katalog rozumowany książek przyrodniczych dla uczniowskich bibliotek szkolnych, 1929, oprac. J. Antoniewicz, D. Gayówna, H. Michcińska, H. Waniczek, Warszawa: „Nasza Księgarnia”, Polskie Przyrodnicze Towarzystwo Pedagogiczne, https://bc.radom.pl/dlibra/show-content/publication/edition/9716?id=9716 (dostęp: 06.11.2021).

Katalog rozumowany wydawnictw ludowych przez K.O.L., 1897, Lwów: nakładem Redakcyi Gazety Handlowo-Geograficznej, http://bc.wbp.lublin.pl/dlibra/plain-content?id=3625 (dostęp: 06.11.2021).

Kosmowska I., Milkuszyc D., Szycówna A., 1912, Kobieta polska jako autorka pedagogiczna. Bibliografia książek z dziedziny teorji wychowania, podręczników i literatury dla młodzieży, poprzedzona wstępem historycznym, Warszawa: Wydawnictwo Sekcji pedagogiczno-oświatowej projektowanej Wystawy pracy kobiety polskiej, http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=26105 (dostęp: 06.11.2021).

Kozubowski F., 1879, Przewodnik w wyborze książek dla młodzieży szkolnej, rzecz dla nauczycieli ludowych, Cieszyn: nakładem J. Kotuli, https://sbc.org.pl/dlibra/publication/338850/edition (dostęp: 06.11.2021).

Krytyczny katalog książek dla Dzieci i Młodzieży, 1883, Warszawa: nakładem Lesmana i Świszczowskiego, http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=3868 (dostęp: 06.11.2021).

Polskie książki dla dzieci i młodzieży. Katalog historyczny rozumowany, 1931, Kraków: Wydawnictwo Księży Jezuitów, https://archiwum.allegro.pl/oferta/polskie-ksiazki-dla-dzieci-i-mlodziezy-1931katalog-i9831701909.html (dostęp: 06.11.2021).

Berkan-Jabłońska M., 2012, Edukacyjny projekt Seweryny Duchińskiej, wiernej uczennicy Hoffmanowej. O „Rozrywkach dla Młodocianego Wieku” z lat 1856–1863 (rekonesans), w: J. Brzozowski, M. Skrzypczyk, M. Stanisz (red.), Stolice i prowincje kultury. Księga Jubileuszowa Ofiarowana Profesor Alinie Kowalczykowej, Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, s. 188–206.

Berkan-Jabłońska M., 2013, Wokół listu Józefy ze Śmigielskich Dobieszewskiej (1820–1899) do Juliana Bartoszewicza (1821–1870) z roku 1856. Kilka uwag z dziejów dziewiętnastowiecznej emancypacji, „Ruch Literacki”, z. 6, s. 701–715. https://doi.org/10.2478/v10273-012-0095-y

Boczar E., 2010, Bibliografia literatury dla dzieci i młodzieży. Wiek XIX. Literatura polska i przekłady, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Czepulis-Rastenis R., 1978, Inteligencja polska pod zaborami. Studia, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Czepulis-Rastenis R., 1985, Inteligencja polska XIX i XX wieku, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Dobkowska J., 2016, Poglądy w kwestii potrzeby oraz zakresu edukacji kobiet panujące w drugiej połowie XIX wieku i na przełomie XIX i XX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 96, s. 89–107. https://doi.org/10.18778/0208-6050.96.07

Dobrzyńska M., Wallis A., 1971, Inteligencja polska XIX i XX wieku. Materiały statystyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Gajda A., 2016, Od przekładu do dzieła oryginalnego. Z dziejów polszczyzny naukowej i popularnonaukowej końca XIX wieku, w: A. Pstyga (red.), Słowo z perspektywy językoznawcy i tłumacza, t. 5: Polszczyzna w tekstach przekładu, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 109–122.

Gajda A., 2020, Polska monografia popularnonaukowa przełomu XIX i XX wieku. Studium genologiczne, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Gołda A., 2019, Bibliografie dziedzin i zagadnień w opinii teoretyków i praktyków II Rzeczypospolitej, „Bibliotekarz Podlaski” 44, s. 375–397.

Jamrożek W., Żołądź-Strzelczyk D. (red.), 2003, Działalność kobiet polskich na polu oświaty i nauki, Poznań: Eruditus.

Kątny M., 2008, Droga do wiedzy. O literaturze popularnonaukowej dla młodego odbiorcy, Kielce: Wydawnictwo GENS.

Kosmanowa B., 1998, Opowieści z dziejów ojczystych dla młodzieży w XIX wieku, „Biuletyn Historii Wychowania” 7/8, s. 10–16.

Kucha R., 1982, Oświata elementarna w Królestwie Polskim w latach 1864–1914, Lublin: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Micińska M., 2008, Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa: Wydawnictwo Neriton.

Nietyksza M., 1992, Kobiety w ruchu oświatowym: Królestwo Polskie na przełomie wieków, w: A. Żarnowska, A. Szwarc (red.), Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Warszawa, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, s. 91–119.

Pakszys E., Sobczyńska D. (red.), 1997, Humanistyka i płeć, t. 1–2, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Sobczyńska D., 1997, Miejsce kobiet w naukach fizyko-chemicznych i technice. Historia i współczesność, w: E. Pakszys, D. Sobczyńska (red.), Humanistyka i płeć. Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dziś, Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, s. 87–113.

Tomasik M., 2003, XIX-wieczna literatura popularnonaukowa dla dzieci i młodzieży w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie, „Bibliotekarz Lubelski” 46, s. 97–122.

Sulik M., 2010, Kobiety w nauce. Podmiotowe i społeczno-kulturowe uwarunkowania, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Staniów B., 2016, Czytelnictwo książki popularnonaukowej dla dzieci i młodzieży w Polsce do 1989 roku: w świetle badań, „Bibliotheca Nostra”, nr 1 (43), s. 105–126.

Wandel A., 2016, Książka popularnonaukowa dla dzieci i młodzieży w oczach krytyków – rekonesans badawczy, „Roczniki Biblioteczne” 60, s. 247–269.

Wawrzykowska-Wierciochowa D., 1967, Z dziejów tajnych pensji żeńskich w Królestwie Polskim, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 10, s. 108–160.

Winiarz A., 1992, Kształcenie i wychowanie dziewcząt w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim (1807–1905), w: A. Żarnowska, A. Szwarc (red.), Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, t. 2, Warszawa: Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, s. 3–18.

Wroczyński R., 1980, Dzieje oświaty polskiej 1795–1945, t. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe,

Żarnowska A., Szwarc A. (red.), 1995, Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w., t. 1–2, Warszawa: Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Żurawicka J., 1978, Inteligencja warszawska w końcu XIX wieku, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

First Page

137

Last Page

150

Language

pol

Share

COinS