•  
  •  
 

Title

The rope in heraldry of the queen dowager Maria Kazimiera d’Arquien Sobieska

Polish Title

Sznur w heraldyce królowej wdowy Marii Kazimiery d’Arquien Sobieskiej

Author ORCID Identifier

https://orcid.org/0000-0003-0341-2273 Pietrzak Jarosław

Abstract

The work concerns on heraldic-genealogical element, which was the Fran-ciscan string from the coat of arms of the queen dowager Marie Casimire d’Arquien Sobieska, omitted in the previous studies. The first part disscused the traditions of its applicability dating back to the fifteenth century and the circle of the Breton Dukes’ court. It also shows the establishment of this tradition in the heraldry of the Kapetin dynasty and its two branches – Valois and Bourbons. A process was presented, according to which the string from the personal emblem associated with the dukedom in Brittany transformed into an element symbolizing 74 the widowship of the queens of France. Then, in the seventeenth century the string became the signe of widows from the aristocratic sphere. Here are given the arguments of heraldry exhibited on seals, medals, portraits engravings and objects of everyday use, for example the books covers. In the second part, were considered the reasons why Marie Casimire Sobieska joining to her coat of arms the symbol of a Franciscan string. Her actions were recognized as a conscious creation, aiming to exalt her majesty after 1696 and to emphasize the relationship with the royal house of France.

Polish Abstract

Praca, o tematyce heraldyczno-genealogicznej, dotyczy pomijanego w dotychczasowych badaniach elementu w herbie królowej wdowy Marii Kazimiery d’Arquien Sobieskiej, jakim był sznur. W pierwszej części omówione zostały tradycje jego stosowalności sięgające XV w. i kręgu dworu książąt bretońskich. Ukazano także zadomowienie się owej tradycji w heraldyce dynastii kapetyńskiej i jej dwóch gałęzi: Walezjuszy i Burbonów. Przedstawiono proces, wedle którego sznur od osobistego emblematu związanego z domem panującym w Bretanii przekształcił się w element symbolizujący wdowieństwo królowych Francji. Następnie w XVII w. wszedł on do symboliki wdów ze sfery arystokratycznej. Podano tu argumenty heraldyki eksponowanej na pieczęciach, medalach, grafice portretowej i przedmiotach codziennego użytku, m.in. książkach. W drugiej części zastanowiono się nad przyczynami dołączenia przez królową Marię Kazimierę d’Arquien Sobieską symbolu sznura. Uznano jej działanie za świadomą kreację, zmierzającą do wywyższenia swego majestatu po 1696 r. i podkreślenia relacji z domem panującym we Francji.

Keywords

heraldry, widowhood, Sobieski family, France

Polish Keywords

heraldyka, wdowieństwo, Sobiescy, Francja

References

Archives nationales de France – site de Paris, Centre de sigillographie et d’héraldique [AnF Centre], sygn. D-48, D-170, D-171, D-171bis, D-173, D-175, D-176, D-177, D-178, D-179, D-180, D-181, D-183, D-10260, D-10261, D-10262, St-4395bis.

Archives nationales de France – site de Paris, Collections iconographiques, sygn. AE/II/3216.

Archivio di Stato di Lucca, Archivio Sardi, sygn. 145.

Archivio di stato di Roma, Fondo Congregazioni Religiosi Benedettine in S. Maria in Campo Marzio, reg. 62, 63, 64, 65, 66.

Archivio Provinciale dei Frati Minori Cappuccini – Roma, Annali manoscritti della Provincia Roma dei Frati Cappuccini (1674), vol. III.

Archivio Storico Capitolino w Rzymie [ASCap.], Archivio Capranica-Scarlatti [ACS], vol. MCLXXXI, MCXC.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Archiwum Warszawskie Radziwiłłów (dz. III), sygn. 33.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie [ZMN], sygn. 30, 446.

Archiwum Narodowe w Krakowie, Zbiory Rusieckich, sygn. 60.

Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie [BCz.], sygn. 2190/IV, 5885/III, 6770/III.

Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego [BUW], sygn. 30, 76.

Bibliothèque Municipale w Aix-en-Provence, Ms. 0638.

Bibliothèque nationale de France w Paryżu [BnF], Ms. Latin 1369, 3027, 9474.

Bibliothèque nationale de France w Paryżu [BnF], Ms. Français 1993, 5100, 15459, 19088.

Bibliothèque nationale de France w Paryżu [BnF], Cabinet des médailles, 4480.

Bibliothèque nationale de France w Paryżu [BnF], Collections iconographiques, sygn. AE/II/3191, AE/II/3216.

Bibliothèque nationale de France w Paryżu [BnF], Département cartes et planes, sygn. GE D 26179 (RES).

Bibliothèque nationale de France w Paryżu [BnF], Département éstampes et photographie, sygn. AD-110 (1)-FOL, FOL-QB-201, QB-201 (36)-FOL.68

British Library w Londynie, Mss. Add. 8529.

British Museum, Department of Prints and Drawnings, 1858,0417.1436.

Getty Museum w Los Angeles, sygn. Ms. Ludwig XIII 4, 700719269.

Museum of Fine Arts w Bostonie, sygn. akces. 36.136.

Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi w Mińsku, Archiwum Sobieskich z Oławy (f. 695, opis 1), nr 344.

Princton University Library, sygn. 5942.244.12, GA 2005.00584.

Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum, Zbiory Tomasza Niewodniczańskiego, sygn. H-25.

Aubert de La Chesnaye-Desbois F.A., Dictionnaire historique des moeurs, usages, et coutumes des François, t. I, Paris 1768.

Bassani A., Viaggio a Roma della […] Maria Casimira regina di Polonia vedoua […] delle […] Giovanni III per il voto di visitare i Luoghi Santi et il supremo Pastor della Chiesa Innocenzo XII. All’ […] Cardinale Barberino protettore di quel regno. Del Con. Antonio Bassani Padovano Can. di Varmia, Roma 1700.

Crescembeni G.M., Notizie Istoriche degli Arcadi morti, t. III, Roma 1721.

Favin A., Le Théâtre d’honneur et de chevalerie, ou l’histoire des ordres militaires etc., Paris 1610.

Giustiniani Abbé, Histoire des ordres militaires ou des chevaliers des milices etc., t. II, Amsterdam 1721.

Hélyot P., Bullot M., Histoire des ordres monastiques, religieux et militaires etc., Paris 1719.

[Maître des Entrées parisiennes des reines], Entrée de la reine Claude de France à Paris, Paris 1517.

Oronce Fine de Briaville C., Jeu d’Armoires des souverains et estates d’Europe, Lyon 1665.

Prato F., Dizionario storico portatile degli ordini religiosi e militari e delle congregazioni regolari e secolari ch contiente la loro origine, i loro progressi, la loro decadenza, e lei differentia loro riforme, Torino 1742.

Raccolta di varii pometti lirici, dramatici, e ditirambici degli Arcadia, Roma 1722.

Sainte-Marie H. de, Dissertations historiques et critiques sur la chevalerie ancienne et moderne, Paris 1718.69

Ciecierski H., Pamiętniki, wyd. T. Ciecierska-Chłapowa, Warszawa 2013.

Mongrillon M. de, Pamiętnik sekretarza ambasady francuskiej w Polsce pod koniec panowania Jana III oraz w okresie bezkrólewia i wolnej elekcji po jego zgonie (1694–1698), wyd. Ł. Częścik, Wrocław–Warszawa–Kraków 1984.

Motteville F. de, Anna Austriaczka i jej dwór, Warszawa 1978.

Saint-Simon L. de, Pamiętniki, t. II, wyd. A. i M. Bocheńscy, Warszawa 1984.

[F.D.S.], Dwór Jana III w 1688 i 1689, wyd. J. Siemieński, „Czas. Dodatek miesięczny” 1859, t. XIII, R. IV, s. 5–48.

Jabłonowski J.S., Traktat o familiach i koligacjach, wyd. M. Górny, Wrocław 2015.

Lettres inédites: Louis XIV, Philippe V, roi d’Espagne, Guillaume III, roi d’Angleterre, Marie-Louise de Savoie, reine d’Espagne, Marie Casimire, reine de Pologne (1680–1714), avec introduction et notes par M. Jametel, Paris 1898.

Livret de l’archiconfrérie du Cordon de Saint-François: origine, obligations, indulgences, cérémonial, diplôme, ed. Société et libr. Saint-François, Paris 1929.

O’Connor B., Historia polski, wyd. P. Hanczewski, Warszawa 2012.

Polonia e Curia Romana. Corrispondenza di Maria Kazimiera Sobieska regina di Polonia, con Carlo Barberini prottetore del regno (1681–1699) e il soggiorno romano di una famiglia polacca in esilio, a cura di G. Platania, Viterbo 2016.

Sigilla Regum et Reginarum Poloniae. Pieczęcie królów i królowych polskich ze zbiorów Archiwum Głównego Akt Dawnych, wyd. Archiwum Główne Akt Dawnych i Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 2015.

Źródła do dziejów Sobieskich z Archiwum w Mińsku i zbiorów francuskich, wyd. K. Kossarzecki, Warszawa 2012.

Bergin J., Anne d’Autriche et les dévots, [w:] Anne d’Autriche. Infante d’Espagne et reine de France, dirigé Ch. Grell, Paris 2009, s. 187–209.

Bély L., Louis XIV et la reine Marie-Casimire. Le retour d’une Française ou d’une reine de Pologne?, [w:] I Sobieski a Roma. La famiglia reale polacca nella Citta Eterna, red. J.A. Chrościcki, P. Migasiewicz, Warszawa 2018, s. 162–171.

Bosseboeuf L.A., Château et la Sainte-Chapelle de Champigny-sur-Veude (Indre-et-Loire), notice historique et archéologique, Tours 1881.

Brejon de la Vergnee J., L’emblématique d’Anne de Bretagne d’après les manuscrits à peinture, „Mémoires de la Société d’Histoire et d’Archéologie de Bretagne” 1978, t. LV, s. 83–97.

Brown C.J., Claude de France: In her Mother’s Likeness a Queen with Symbolic Clout?, [w:] The Cultural and Political Legacy of Anne de Bretagne. Negotiating Convention in Books and Documents, pub. D.S. Brewer, Cambridge 2010, s. 123–144.

Brown J., The Queen’s Library. Image-Making at the Court of Anne of Brittany, 1477–1514, Philadelphie–Oxford 2011.70

Conihout I. de, Ract-Madoux P., Veuves, pénitents et tombeaux. Reliures françaises funèbres, Catherine de Médicis et Henri III, [w:] Les funérailles à la renaissance: XIIe colloque international de la Société française d’étude du seizième, sous le direction de J. Balsamo, Genève 2002, s. 225–268.

Cordovani R., Alessandro Sobieski e i fratti Cappuccini, [w:] I Sobieski a Roma. La famiglia reale polacca nella Citta Eterna, red. J.A. Chrościcki, P. Migasiewicz, Warszawa 2018, s. 217–225.

Delepierre J.O., Notice sur la cheminée de la salle des magistrats du Francs de Bruges, Bruges 1841.

Dupuy A., Histoire de l’Union de la Bretagne à la France, Paris 1880.

Forst de Battaglia O., Ze studiów genealogicznych nad epoką Jana III Sobieskiego, „Miesięcznik Heraldyczny” 1933, R. XII, nr IX, s. 132–141.

Gach P., Habity zakonne w średniowieczu. Zarys problematyki, [w:] Klasztor w kulturze średniowiecznej Polski, red. A. Pobóg-Lenartowicz, M. Derwich, Opole 1995, s. 491–516.

Gady A., Anne d’Autriche et Paris, [w:] Anne d’Autriche. Infante d’Espagne et reine de France, dirigé Ch. Grell, Paris 2009, s. 295–323.

Gaethgens B., Les portraits d’Anne d’Autriche. L’image royale au service de la politique, [w:] Anne d’Autriche. Infante d’Espagne et reine de France, dirigé Ch. Grell, Paris 2009, s. 209–243.

Grodecki L., Callias Bey M., Perrot F., Les Vitraux du Centre et des Pays de la Loire, [w:] Corpus vitrearum, Éditions du Centre National de la Recherche Scientifique, Paris 1981, s. 1–36.

Hablot L., Pour en finir ou pour commencer! – avec l’ordre de la Cordelière, [w:] Pour en finir avec Anne de Bretagne, ed. D. Le Page, Nantes 2004, s. 47–70.

Hablot L., Les princesses et la devise. L’utilisation politique des devises et des ordres de chevalerie par les femmes de pouvoir à la fin du Moyen Age, [w:] Femmes de pouvoir et pouvoir de femmes dans l’Occident, eds A. Nayt-Dubois, E. Satninelli- -Foltz, Valenciennes 2009, s. 163–183.

Henderson V.K., Rethinking Henry VII: The Man and His Piety in the Context of the Observant Franciscans, [w:] Reputation and Representation in Fifteenth-Cen-tury Europe, eds D.L. Biggs, S.D. Michalove, Leiden 2004, s. 317–349.

Hildebrand P., Le père Louis d’Amsterdam (m. 1720) confesseur de la reine de Pologne e i Minori Capuccini „Italia Francescana” 1936, t. XI, s. 373–376.

Hochner N., Louis XII and the porcupine: transformations of a royal emblem, „Rennaisance Studies” 2001, vol. XV, no. 1, s. 17–36.

Jones M., Les signes du pouvoir. L’ordre de l’Hermine, les devises et les hérauts des ducs de Bretagne au XVe siècle, „Mémoires de la Société d’histoire et d’archéologie de Bretagne” 1991, t. LXVIII, s. 141–173.

Kapellari E., Święte znaki w liturgii i codzienności, Kraków 2002.

Komaszyński M., Maria Kazimiera Sobieska d’Arquien Sobieska, królowa Polski (1641–1716), Kraków 1983.

Komaszyński M., Marie Casimire, reine de Pologne, dernière résidente royale du Château de Blois, Katowice 1995.71

Komaszyński M., Piękna królowa Maria Kazimiera d’Arquien-Sobieska, 1641–1716, Warszawa 1995.

Komaszyński M., Teresa Kunegunda Sobieska, Warszawa 1982.

Komaszyński M., Zamek w Blois – ostatnia rezydencja Marii Kazimiery Sobieskiej (1714–1716), „Przegląd Historyczny” 1978, t. LXIX, z. 2, s. 239–260.

Labande-Mailfert Y., Le mariage d’Anne de Bretagne avec Charles VIII, vu par Erasme Brasca, „Mémoires de la Société d’histoire et d’archéologie de Bretagne” 1978, t. LV, s. 17–42.

Lecoqe A.-M., François Ier. Imaginaire, symbolique et politique à l’aube de la Renaissance française, Paris 1987.

Loret M., Życie polskie w Rzymie w XVIII wieku, Roma 1930.

Łoski J., Jan Sobieski, jego rodzina, towarzysze broni i współczesne zabytki, Warszawa 1883.

Magdziarz W.S., Anna Austriacka, Warszawa 2013.

Mazel C., À corps et à coeurs: les monuments funéraires des Valois, 1461–1589, [w:] Les Funérailles princières en Europe XVIe–XVIIIe siècle, t. II (Apothéoses monumentales), sous les direction de J.A. Chrościcki, M. Hengerer, G. Sabatier, Versailles 2013, s. 229–243.

Merindol C. de, Essai sur l’emblématique et la thématique de la maison de Bretagne. Mise au point, nouvelles lectures, nouvelles perspectives, [w:] 1491. La Bretagne, terre d’Europe, publ. J. Kerhervé, T. Daniel, Brest-Quimper 1992, s. 187–227.

Nassiet M., Les reines héritères: d’Anne de Bretagne à Marie Stuart, [w:] Femmes et pouvoir politique. Les princesses d’Europe XVe–XVIIIe siècle, sous le direction d’Isabelle Poutrin, M.-K. Schaub, Bréal 2007, s. 134–143.

Nassiet M., La Page D., L’union de la Bretagne à la France, Morlaix 2003.

Noël F.-J.-M., Nouveau dictionnaire des origines, inventions et découvertes, t. I, Paris 1827.

Paoleti M., Il Nodo: Storia, Mitologia e Misteri del simbolo più antico dell’umanità, Firenze 2015.

Pietrzak J., L’ingresso di Maria Casimira d’Arquien Sobieska a Roma nel 1699 e la sua cornice cerimoniale, [w:] I Sobieski a Roma. La famiglia reale polacca nella Citta Eterna, a cura di J.A. Chrościcki, Z. Flisowska, P. Migasiewicz, Warsza-wa 2018, s. 70–90.

Pietrzak J., Między ceremoniałem a ludycznością. Codzienność na dworze Jana III Sobieskiego oczami współczesnych mu pamiętnikarzy i korespondentów, [w:] W kręgu rodziny epok dawnych – rytmy życia, rytmy codzienności. Dom – codzienność i święto, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Warszawa 2017, s. 56–73.

Platania G., Gli ultimi Sobieski e Roma. Fasti e miserie di una famiglia reale polacca tra Sei e Settecento (1699–1715), Roma 1989.

Rìo Barredo M.J. del, Enfance et éducation d’Anne d’Autriche à la cour de Espagne (1601–1615), [w:] Anne d’Autriche. Infante d’Espagne et reine de France, dirigé Ch. Grell, Paris 2009, s. 11–41.72

Riviale L., Les verrières de la Sainte-Chapelle de Champigny-sur-Veude (Indre-et-Loire), [w:] Congrès archéologique de France. 155e session. Monuments en Touraine, ed. Société Française d’archéologie, Paris 2003, s. 55–76.

Rosińska D., Jana Sobieskiego życie religijne, [w:] Z dziejów XVII i XVIII wieku. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Michałowi Komaszyńskiemu, red. J. Kwak, Katowice 1997, s. 65–84.

Rotter L., Habit franciszkański na przykładzie wybranych wspólnot męskich i żeńskich, „Zeszyty Sądecko-Spiskie” 2009, t. IV, s. 66–73.

Santrot H., Entre France et Angleterre, le duché de Bretagne, essai d’iconographie des ducs de Bretagne, Nantes 1988.

Skrzypietz A., Infant Jan, czyli ostatni królewski pogrzeb na Wawelu, [w:] W podróży przez wiek osiemnasty. Studia i szkice z epoki nowożytnej, red. A. Perłakowski, M. Wyszomirska, M. Zwierzykowski, Kraków 2015, s. 71–91.

Skrzypietz A., Jakub Sobieski, Poznań 2015.

Skrzypietz A., Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Ka-towice 2011.

Skrzypietz A., Plany małżeńskie Sobieskich jako wyraz pozycji rodu – marzenia i rzeczywistość, [w:] Wielkie rody na ziemiach polsko-litewskich w XVI–XX wieku. Wielkie rody – Procesy, red. N. Kasparek, T. Zych, M. Klempert, Olsztyn– Tarnobrzeg 2017, s. 52–72.

Skrzypietz A., Propozycje małżeństwa córki królewicza Jakuba Sobieskiego z Karolem XI, [w:] Sic erat in votis. Studia i szkice ofiarowane Profesorowi Zbignie-wowi Anusikowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. Europa i świat w czasach nowożytnych, red. M. Karkocha, P. Robak, Łódź 2017, s. 229–243.

Skrzypietz A., Wokół małżeństw księżniczek Sobieskich – ze wschodu na zachód Europy, [w:] Staropolski ogląd świata. Rzeczpospolita między okcydentalizmem a orientalizacją. Przestrzeń wyobraźni, red. F. Wolański, R. Kołodziej, t. I, Toruń 2009, s. 246–262.

Surgers A., Les images du règne. Le roi nous regarde, [w:] François Ier pouvoir et image, sous le direction de B. Petey-Girard, M. Vène, Paris 2015, s. 66–77.

Tomaszewski N., Tomaszewska O., Dokumenty związane ze szlachtą w zbiorach Muzeum Rolnictwa im. Ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Ciechanowiecki Rocznik Muzealny” 2007, t. III, s. 11–19.

Tourault P., Anne de Bretagne, Paris 2014.

Tourault P., Les ducs et duchesses de Bretagne, Xe–XVIe siècle, Paris 2009.

Viennot E., Veuves de mère en fille au XVIe siècle: le cas du clan Guise, [w:] Veufs, Veuves et veuvage dans la France d’Ancien-Régime, sous le direction N. Pellegrin, C. Winn, Paris 2003, s. 187–198.

Vilain-De Bruyne A., Le cachet de Catherine de Médicis. Une matrice réginale inédite, „Revue de la Bibliothèque nationale de France” 2013, no. 43, s. 74–78.

Vincenti G., The Exiled Queen Maria Casimira Sobieska in Rome, [w:] Gender, Culture and Politics. Advances in Gender and Cultural Research in Business and Economics, publ. P. Paolini, R. Lombardi, Rome 2018, s. 3–11.

Walicka I.M., Kościół i klasztor Sakramentek w Warszawie. Pomnik Zwycięstwa pod Wiedniem, Warszawa 1988.73

Widacka H., Zagadki portretu królowej Marii Kazimiery w diariuszu Antonia Bassaniego, „Studia Wilanowskie” 2009, t. XVI, s. 108–113.

Wilson-Chevalier K., « Trinités royales » et « quadrangle d’amour » : Claude de France. Marguerite de Navarre, François Ier, Louise de Savoie et le réforme fabriste de l’Église, [w:] « La dame de coeur ». Patronage et mécénat religieux des femmes de pouvoir dans l’Europe des XIVe–XVIIe siècles, sous le direction de M. Gaude- Ferragu, C. Vincent-Cassy, Rennes 2006, s. 123–137.

http://ombresdemeslivres.wifeo.com/mlle-de-blois-duchesse-d-orleans.php (dostęp: 19 III 2017).

http://passion-heraldique.blogspot.com/2012/12/armorial-du-parlement-de-quebec-6e.html (dostęp: 19 III 2017).

http://patrimoine-de-france.com/seine-et-marne/jouarre/abbaye-notre-dame-de-jouarre-1.ph (dostęp: 14 III 2017).

http://sceau.hypotheses.org/627 (dostęp: 17 III 2017).

http://www.ande.fr/DetailElement.aspx?numStructure=78849&numElement=76997 (dostęp: 19 III 2017).

http://www.anticstore.com/plaque-cheminee-decoree-un-blason-cordeliere-22823P (dostęp: 19 III 2017).

http://www.bibliophilie.blogspot.com/2012/11/miscellanees-dubibliophile-bredouille.html (dostęp: 19 III 2017).

http://www.bibliotheque-conde.fr/expositions/histoire-de-la-reliure/reliures-aux-armes-des-seigneurs-de-chantilly-xvie-xixe-siecle/ (dostęp: 19 III 2017).

First Page

41

Last Page

74

Language

pol

Share

COinS