•  
  •  
 

Acta Universitatis Lodziensis Folia Litteraria Polonica

Polish Title

Młoda Polska w „obłoku niewiedzy”. Uwagi do wczesnomodernistycznych nihilologii

Abstract

The article presents interpretations of various manifestations of “negative cognition” (apophatic) in the literature of early modernism (Young Poland). Negative cognition (which has a rich tradition and dates back to ancient times) on the threshold of modernity, emerged as a response to the crisis of scientist and religious awareness. Found in works by Tadeusz Miciński, Kazimierz Przerwa Tetmajer, Bolesław Leśmian, Jerzy Hulewicz, it takes many forms: from agnosticism, through diverse approaches to the category of “Mystery” to the principle of silence as evidence of belief in the inability to express not only the Transcendence, but any knowledge of reality. The author examines the issue of “the unknowable” in three thematic areas: the subject (I), God, and the world. The final part of the paper contains reflections on silence as the equivalent of shouting, significant for expressionism.

Polish Abstract

-

Keywords

nihilism in literature, poetry of Young Poland, unknowable

Polish Keywords

nihilizm w literaturze, poezja Młodej Polski, niepoznawalne

References

Antoniuk Mateusz, „Kultura małomówna” Stanisława Lacka. W kręgu młodopolskiej świadomości mowy i milczenia (S. Lack, S. Wyspiański, M. Komornicka, T. Miciński, J. Wroczyński), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006.

Apokryf Jana, w: G. Quispel, Gnoza, przeł. B. Kita, Pax, Warszawa 1988, s. 70–72.

Asnyk Adam, Poezje zebrane, Algo, Toruń 2000.

Bachelard Gaston, Chwila poetycka i chwila metafizyczna, przeł. H. Chudak, „Poezja” 1977, nr 1, s. 14–18.

Badowska Katarzyna, „Godzina cudu”. Miłość i erotyzm w twórczości Stanisława Przybyszewskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011.

Barrow John Davis, Książka o niczym, przeł. Ł. Lamża, Copernicus Center Press, Kraków 2015.

Bocheński Tomasz, Określenie nicości w „Dziejbie leśnej”, w: Twórczość Bolesława Leśmiana. Studia i szkice, red. T. Cieślak i B. Stelmaszczyk, Universitas, Kraków 2000, s. 201–215.

Bolewski Jacek SJ, Praca kontemplacyjna w „Obłoku niewiedzy”, w: tenże, Nic jak Bóg. Postacie iluminacji Wschodu i Zachodu, Wydawnictwo Pusty Obłok, Warszawa 1992, s. 67–78.

Borges Jorge Luis, Fikcje, przeł. A. Sobol-Jurczykowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972.

Brzozowski Stanisław, Cyprian Norwid. Próba, w: tenże, Komentarze poetyckie, wybór i wstęp M. Wyka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001, s. 63–65.

Burek Tomasz, Janusowe oblicze modernizmu, „Teksty” 1976, nr 6, s. 55–78.

Cieślak Tomasz, Bóg i świat w poezji Bolesława Leśmiana, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteriaria Polonica” 1998, z. 1, s. 25–53.

Czabanowska-Wróbel Anna, „Na liściu pisać muszę…” O poezji Józefa Jedlicza, [wstęp do:] J. Jedlicz, Utwory wybrane, oprac. A. Czabanowska-Wróbel, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997, s. 5–54.

Czaja Dariusz, Znaki szczególne. Antropologia jako ćwiczenie duchowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013.

Filipkowska Hanna, Z problematyki mitu w literaturze Młodej Polski, w: Problemy literatury polskiej lat 1890–1939, seria I, pod red. H. Kirchner i Z. Żabickiego, Instytut Badań Literackich PAN, Wrocław 1972, s. 77–105.

Flis-Czerniak Elżbieta, „Jam jest Gorgona, – kochanku mych łon”. Meduza w twórczości Tadeusza Micińskiego, w: Ateny. Rzym. Bizancjum. Mity śródziemnomorza w kulturze XIX i XX wieku, red. J. Ławski i K. Korotkich, Trans Humana, Białystok 2008, s. 669–683.

Floryńska-Lalewicz Hanna, „Lucyferyzm chrystusowy” Tadeusza Micińskiego (1873–1918), „Euhemer” 1976, nr 3, s. 51–61.

Friedrich Hugo, Struktura nowoczesnej liryki. Od połowy XIX do połowy XX wieku, przeł. E. Feliksiak, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.

Głowiński Michał, Poezja przeczenia, w: tenże, Zaświat przedstawiony, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, s. 279–291.

Graef Hilda, Siedmiobarwna tęcza, przeł. S. Wilkowski, Pax, Warszawa 1966.

Gutowski Wojciech, Chrystus Stanisława Brzozowskiego, w: Stanisław Brzozowski. Powroty, red. D. Trześniowski, „Radomskie Monografie Filologiczne” 2013, nr 1 (2), s. 7–35.

Gutowski Wojciech, Gnostyczne światy Młodej Polski, w: Gnoza, gnostycyzm, literatura, red. B. Sienkiewicz, M. Dobkowski, A. Jocz, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2012, s. 72–96.

Gutowski Wojciech, Granice: „mocne”, „ostre” czy zanikające? Młoda Polska – w splątanej tkaninie stuleci, w: Literackie zmierzchy dziewiętnastowieczności, red. S. Brzozowska i A. Ma­zur, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2013, s. 11–33.

Gutowski Wojciech, Między antyidyllą a inicjacją. O „Ziemi dziewiczej” Leopolda Staffa, w: tenże, Między inicjacją a nicością. Studia i szkice o literaturze modernizmu, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013, s. 466–486.

Gutowski Wojciech, Miłość śmierci i energia rozkładu. O młodopolskiej wyobraźni nekrofilskiej, w: W. Gutowski, Konstelacja Przybyszewskiego, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 200–250.

Gutowski Wojciech, Młodopolskiej poezji kłopoty z nieskończonością (Kazimierz Tetmajer, Leopold Staff, Tadeusz Miciński), w: Przekleństwo i harmonia nieskończonego. Z zagadnień literatury Młodej Polski i epok późniejszych, red. K. Badowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014, s. 13–67.

Gutowski Wojciech, Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej, Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2002.

Gutowski Wojciech, Z próżni nieba ku religii życia, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.

Hadot Pierre, Apofatyzm i teologia negatywna, w: tenże, Filozofia jako ćwiczenie duchowe, przeł. P. Domański, Fundacja Aletheia, Warszawa 2003, s. 239–252.

Heidegger Martin, Przyczynki do filozofii (Z wydarzania), przeł. B. Baran i J. Mizera, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1996.

Jedlicz Jerzy, Utwory wybrane, oprac. A. Czabanowska-Wróbel, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.

Hulewicz Jerzy, Aruna. Dramatu zjawy trzy, „Zdrój”, Poznań 1922.

Hulewicz Jerzy, Chór Chórów, „Zdrój” 1919 (listopad), t. IX, z. 3.

Hulewicz Jerzy, Do Świętego Buntownika, „Zdrój” 1918 (kwiecień), t. III, z. 1.

Hulewicz Jerzy, Duch wieczny rewolucjonista, „Zdrój” 1919 (luty), t. VI, z. 3–4, s. 58–59.

Hulewicz Jerzy, Ego eimi. O Ewangeljey Jezu Chrysta według spisania Janowego rzecz w Duchu uyźrzana, „Zdrój”, Kościanki 1921.

Hulewicz Jerzy, Joachim Achim. Dramat w trzech zjawach, [s.n.], Kościanki 1922.

Hulewicz Jerzy, Kain, „Zdrój”, Poznań 1920.

Hulewicz Jerzy, Na marginesie „Zdroju” „Zdrój” 1919 (kwiecień), t. VI, z. 6, s. 2–3.

Jocz Artur, Przypadek „osy rozbójniczej”. Rozważania o gnostycyzmie i neognozie w literaturze polskiej przełomu XIX i XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2009.

Kalinowska Maria, Mowa i milczenie. Romantyczne antynomie samotności, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.

Kasprowicz Jan, Dies irae, w: tenże, Pisma zebrane. Utwory literackie, t. 4, oprac. R. Loth, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

Kaźmierczak Zbigniew, Paradoks i zbawienie. Antropologia mistyczna Mistrza Eckharta i Jana od Krzyża, Trans Humana, Białystok 2009.

Kołakowski Leszek, Damazjos i dwa rodzaje nicości, w: tenże, Horror metaphysicus, Res Publica, Warszawa 1999, s. 55–62.

Komornicka Maria, Utwory poetyckie, oprac. M. Podraza-Kwiatkowska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996.

Korab-Brzozowski Wincenty, Utwory zebrane, oprac. M. Stala, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980.

Kralkowska-Gątkowska Krystyna, „Requiem aeternam” Stanisława Przybyszewskiego jako kontrpalingeneza, w: Między krytyką a prozą artystyczną pozytywizmu i modernizmu, red. H. Bursztyńska, Uniwersytet Śląski, Katowice 1988, s. 102–119.

Krzyk i ekstaza. Antologia polskiego ekspresjonizmu, oprac, J. Ratajczak, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987.

Kuźma Erazm, O poetyce negatywnej, w: Poetyka bez granic, red. W. Bolecki i W. Tomasik, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1995, s. 41–52.

Kuźma Erazm, Z problemów świadomości literackiej i artystycznej ekspresjonizmu w Polsce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1976.

Leeuw Gerardus van der, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.

Leszczyński Edward, Wybór poezji, oprac. H. Filipkowska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988.

Leśmian Bolesław, Poezje zebrane, oprac. J. Trznadel, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2010.

Leśmian Bolesław, Szkice literackie, oprac J. Trznadel, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2011.

Literatura wobec niewyrażalnego, red. W. Bolecki i E. Kuźma, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 1998.

Ławski Jarosław, Wyobraźnia lucyferyczna. Szkice o poemacie Tadeusza Micińskiego „Niedokonany. Kuszenie Chrystusa Pana na pustyni”, Instytut Filologii Polskiej Filii Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok 1995.

Łosski Vladimir, Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, przeł. M. Sczaniecka, Pax, Warszawa 1989.

Maeterlinck Maurycy, Milczenie, w: tenże, Skarb ubogich, przeł. F. Mirandola, Wydawnictwo Polskie, Lwów–Poznań 1926 [pierwodruk franc. 1896].

Manikowski Maciej, Pierwsza Zasada, świat stworzony i drogi poznania. Psudo-Dionizy Areopagita – jego filozofia i teologia, Wydawnictwo Aureus, Kraków 2006.

Marchal Bertrand, Problem Boga. Konteksty twórczości Stéphane’a Mallarmégo, przeł. P. Śniedziewski, „Pamiętnik Literacki” 2007, z. 4, s. 73–84.

Marion Jean-Luc, Bóg bez bycia, przeł. M. Frankiewicz, Znak, Kraków 1996.

Matuszek Gabriela, Przybyszewski i demony wczesnej nowoczesności, w: taż, Maski i demony wczesnego modernizmu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014, s. 277–295.

McGinn Bernard, McGinn Patricia Ferris, Wiedza w niewiedzy. Pseudo-Dionizy Areopagita, w: ciż, Mistycy wczesnochrześcijańscy. Wizje Boga u mistrzów duchowych, przeł. E.E. Nowakowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008, s. 131–144.

Miciński Tadeusz, Fundamenty Nowej Polski, w: tenże, Do źródeł duszy polskiej, Księgarnia H. Altenberga, Lwów 1906, s. 131–180.

Miciński Tadeusz, Mené-Mené-Thekel-Upharisim. Quasi una phantasia, Dom Książki Polskiej, Warszawa 1931.

Miciński Tadeusz, Niedokonany. Kuszenie Chrystusa Pana na pustyni, w: tenże, Poematy prozą, oprac. W. Gutowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985, s. 71–130.

Miciński Tadeusz, Nietota. Księga tajemna Tatr, Dom Wydawniczy tCHu, Warszawa 2004.

Miciński Tadeusz, Walka o Chrystusa, wstęp, opracowanie tekstu i przypisy M. Bajko, Stowarzyszenie Trans-Humana, Białystok 2011.

Miciński Tadeusz, Wybór poezji, oprac. W. Gutowski, Universitas, Kraków 1999.

Miciński Tadeusz, Xiądz Faust, oprac. W. Gutowski, Universitas, Kraków 2008.

Mikołaj z Kuzy, O oświeconej niewiedzy, przeł. I. Kania, Znak, Kraków 1997.

Miłosz Czesław, Od początku tamtego stulecia, „Rzeczpospolita” 23–24 marca 2002, nr 71.

Miłosz Czesław, Wiersze wszystkie, Znak, Kraków 2011.

Muck Otto, Metafizyka transcendentalna i racjonalność światopoglądu, przeł. D. Oko, „Logos i Ethos” 2011, nr 1, s. 7–24.

Nietzsche Fryderyk, Wiedza radosna, przeł. L. Staff, nakł. J. Mortkowicza, Warszawa 1910–1911.

Novalis, Kwietny pył, w: tenże, Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna – studia – fragmenty, przeł. J. Prokopiuk, Czytelnik, Warszawa 1984, s. 90–121.

Nycz Ryszard, „Wyrażanie niewyrażalnego” w literaturze nowoczesnej, w: tenże, Literatura jako trop rzeczywistości, Universitas, Kraków 2001, s. 17–49.

Obłok niewiedzy, przeł. W. Unolt, W Drodze, Poznań 1986.

Ostrowska Bronisława, Poezje wybrane, oprac. A. Wydrycka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.

Pilch Urszula, Kto jestem? O podmiocie w poetyckim dwugłosie Słowacki – Miciński, Księgarnia Akademicka, Kraków 2010.

Piórczyński Józef, Absolut – Człowiek – Świat. Studium myśli Jakuba Böhmego i jej źródeł, PWN, Warszawa 1991.

Piórczyński Józef, Mistrz Eckhart. Mistyka jako filozofia, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1997.

Podraza-Kwiatkowska Maria, Kazimierz Tetmajer – metafizyk, w: Poezja Kazimierza Tetmajera. Interpretacje, red. A. Czabanowska-Wróbel, P. Próchniak, M. Stala, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, s. 7–18.

Podraza-Kwiatkowska Maria, Pustka – otchłań – pełnia. Ze studiów nad młodopolską symboliką inercji i odrodzenia, w: taż, Somnambulicy – dekadenci – herosi. Studia i eseje o literaturze Młodej Polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1985, s. 29–78.

Podraza-Kwiatkowska Maria, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski, oprac. M. Podraza-Kwiatkowska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2000.

Prokop Jerzy, Konkwistador na morzach mroku, [wstęp do:] T. Miciński, Poezje, oprac. J. Prokop, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1980, s. 5–33.

Prokopiuk Jerzy, Trzy drogi gnozy, w: Oblicza gnozy, red. E. Przybył, Wydawnictwo Nomos, Kraków 2000, s. 35–54.

Próchniak Paweł, „Christus verus Luciferus”. Fundamenty apofatycznej wyobraźni, w: tenże, Pęknięty płomień. O pisarstwie Tadeusza Micińskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2006, s. 47–391.

Przesmycki Zenon (Miriam), Maurycy Maeterlinck. Stanowisko jego w literaturze belgijskiej i powszechnej, (pierw. 1891) w: tenże, Wybór pism krytycznych, oprac. E. Korzeniewska, t. 1, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1967, s. 247–376.

Przesmycki Zenon (Miriam), Wybór poezji, oprac. T. Walas, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982.

Przybyszewski Stanisław, Na drogach duszy. Gustav Vigeland, w: tenże, Synagoga szatana i inne eseje, przeł. i oprac. G. Matuszek, Oficyna Literacka, Kraków 1995, s. 126–157.

Przybyszewski Stanisław, O „nową” sztukę, w: tenże, Wybór pism, oprac. R. Taborski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1966, s. 149–159.

Przybyszewski Stanisław, Requiem aeternam, w: tenże, Wybór pism, oprac. R. Taborski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1966, s. 37–84.

Pseudo-Dionizy Areopagita, Pisma teologiczne. Imiona Boskie. Teologia mistyczna. Listy, przeł. M. Dzielska, Znak, Kraków 1997.

Ratajczak Jerzy, Jerzego Hulewicza: „Kain” ekspresjonistów, w: tenże, Zagasły „brzask epoki”. Szkice z dziejów czasopisma „Zdrój” 1917–1922, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1980, s. 244–283.

Robinson John, Spór o uczciwość wobec Boga. Wybór tekstów, przeł. A. Morawska, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 1966.

Rudzińska Kamila, Artysta wobec kultury. Dwa typy autorefleksji literackiej; ekspresjoniści „Zdroju” i Witkacy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1973.

Sandauer Artur, Poezja twórczych potęg natury, w: Studia o Leśmianie, red. M. Głowiński, J. Sławiński, Warszawa 1971, s. 7–14.

Sandauer Artur, Samobójstwo Mitrydatesa, w: tenże, Liryka i logika, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.

Schopenhauer Arthur, Świat jako wola i przedstawienie, przeł. J. Garewicz, t. 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.

Schuback Maria Sá Cavalcante, Pochwała nicości. Eseje o hermeneutyce filozoficznej, przeł. L. Neuger, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.

Skarga Barbara, Teologia negatywna a człowiek, „Kwartalnik Filozoficzny” 1998, z. 4, s. 5–20.

Słowacki Juliusz, Krąg pism mistycznych, oprac. A. Kowalczykowa, Zakład Narodowy im. Osso­lińskich, Wrocław–Kraków 1982.

Stachewicz Krzysztof, Milczenie wobec dobra i zła. W stronę etyki sygetycznej i apofatycznej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Teologiczny, Poznań 2012.

Staff Leopold, Poezje zebrane, t. 1, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1967.

Stala Marian, Jam jest miejsce spotkania. Duch, dusza i ciało w poetyckiej antropologii Leśmiana, w: tenże, Trzy nieskończoności: o poezji Adama Mickiewicza, Bolesława Leśmiana i Czesława Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001, s. 85–109.

Stala Marian, Człowiek z właściwościami. (W kręgu antropologicznej problematyki Młodej Polski), w: Stulecie Młodej Polski, studia pod red. M. Podrazy-Kwiatkowskiej, Universitas, Kra­ków 1995, 135–152.

Stelmaszczyk Barbara, Istnieć w dwoistym świecie… Model człowieka i obrazy Boga w poezji Bolesława Leśmiana, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2009.

Taylor Charles, Epifanie modernizmu, w: tenże, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej. przekł. zbior., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 837–909.

Tetmajer Kazimierz Przerwa, Poezje, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980.

Walas Teresa, Dynamika wewnętrzna światopoglądu Młodej Polski, w: Porównania. Studia o kulturze modernizmu, red. R. Zimand, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983, s. 9–31.

Walas Teresa, Kryzys wartości: nicość jako wartość, w: taż, Ku otchłani (dekadentyzm w literaturze polskiej 1890–1905), Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 170–195.

Walicki Andrzej, W kręgu konserwatywnej utopii. Struktura i przemiany rosyjskiego słowianofilstwa, PWN, Warszawa 1964

Welte Bernhard, Filozofia religii, przeł. G. Sowiński, Znak, Kraków 1996.

Werner Mateusz, Wobec nihilizmu. Gombrowicz, Witkacy, Sic!, Warszawa 2009.

Włodarczyk Jarosław, Tetmajerowskie credo – o wierszu „Ta trawa, której nikt nie kosi…”, w: Poezja Kazimierza Tetmajera. Interpretacje, red. A. Czabanowska-Wróbel, P. Próchniak, M. Stala, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, s. 91–101.

Wokół nihilizmu, red. G. Sowiński, Wydawnictwo „A”, Warszawa 2001.

Woźniak-Łabieniec Marzena, Leśmianowska „ontologia” nicości, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 1998, z. 1, s. 55–81.

Woźniak-Łabieniec Marzena, Lot ku nicości. „Eliasz”, w: Poezje Bolesława Leśmiana. Interpretacje, pod red. B. Stelmaszczyk i T. Cieślaka, Universitas, Kraków 2000, s. 89–105.

Woźniak-Łabieniec Marzena, Niebytu wycieruch; o leśmianowskim poecie nicości, „Prace Polonistyczne” 1996, z. 51, s. 113–128.

Wyka Kazimierz, Modernizm polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959.

First Page

51

Last Page

107

Language

pol

Share

COinS
 
 

To view the content in your browser, please download Adobe Reader or, alternately,
you may Download the file to your hard drive.

NOTE: The latest versions of Adobe Reader do not support viewing PDF files within Firefox on Mac OS and if you are using a modern (Intel) Mac, there is no official plugin for viewing PDF files within the browser window.