https://doi.org/10.18778/1505-9057.53.10">
  •  
  •  
 

Acta Universitatis Lodziensis Folia Litteraria Polonica

Polish Title

Jak „opowiedzieć” Matkę Bożą? Postać Maryi w kazaniu Samuela Brzeżewskiego

Author ORCID Identifier

https://orcid.org/0000-0002-5036-3999 Dybek Dariusz

Abstract

Samuel Brzezewski was a monk, highly regarded as a priest and hagiographist in the 17th century. Two out of three of his sermons that have remained till today talk about Virgin Mary. One of them is Zaciąg dworzanów na kurią Najaśniejszej Królowej nieba i ziemie Maryjej, in which the author describes the criteria necessary for becoming a part of the Virgin Mary’s court. While portraying the Virgin Mary, he uses many epithets taken from the Biblical tradition. The Virgin Mary is e.g. the Queen, the Empress, second Eva, the Gate, the Window and… the Fire Place. Brzezewski tries to explain these metaphorical descriptions and their theological meanings. Wespazjan Kochowski did the same, writing Ogród panieński. It is possible that Kochowski was inspired by the sermons written by Brzezewski.

Polish Abstract

Samuel Brzeżewski to zakonnik, który w XVII w. był docenianym kaznodzieją i hagiografem. Dwa z trzech zachowanych jego kazań dotyczą Maryi. Należy do nich Zaciąg dworzanów na kurią Najaśniejszej Królowej nieba i ziemie Maryjej, w którym autor użył konceptu: przedstawia kryteria doboru chrześcijan na dwór Matki Bożej. Opisując Maryję, stosuje wobec niej bardzo wiele określeń, które zaczerpnął z tradycji biblijno-patrystycznej. Matka Boża to m.in. królowa, cesarzowa, druga Ewa, brama, okno i… piec. Brzeżewski używając tych nazw, starał się wyjaśnić ich metaforyczny lub teologiczny sens. Podobnie postąpił w tym samym stuleciu Wespazjan Kochowski, pisząc Ogród panieński. Niewykluczone, że barokowy twórca inspirował się również kazaniem krakowskiego zakonnika.

Keywords

Baroque, sermon, Holy Mother, religious literature, Catholicism, concept

Polish Keywords

Barok, kazanie, Matka Boska, literatura religijna, katolicyzm, koncepcja

References

Adamiak Elżbieta, Traktat o Maryi, w: Elżbieta Adamiak, Andrzej Czaja, Dogmatyka, t. 2: Traktat o Kościele, Traktat o Maryi, Wydawnictwo Więź, Warszawa 2006, s. 17–290.

Biblia w przekładzie Jakuba Wujka z 1599 r., Transkrypcja typu „B” oryginalnego tekstu z XVI w. i wstępy ks. Janusz Frankowski, Warszawa 1999.

Bogarodzico-Dziewico. Polski almanach maryjny, oprac. Antoni Podsiad, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1987.

Bruździński Andrzej, Kanonicy regularni od pokuty na ziemiach polskich, Wydawnictwo UNUM, Kraków 2003.

Brzeżewski Samuel, Oliwa wdzięcznoozdobnej zieloności, przysadzona do starożytnego klejnotu Habdańczyków na kazaniu przy pogrzebie Jego M[oś]ci Pana Gerzego Pucniewskiego, w kościele Ś[wietej] Małgorzaty Trzciańskim Zakonu Fratrum de Paenitentia Beatorum Martyrum przez ks. Samuela Brzeżewskiego, S[anctae] T[heologiae] Licentiata tegoż Zakonu, kaznodzieję ordinariusza kościoła Ś[więtego] Marka Ewangelisty w Krakowie, wystawiona. Z dozwoleniem starszych Roku Pańskiego 1645 dnia 20 miesiąca lutego, Drukarnia Krzysztofa Schedla, Kraków 1645.

Brzeżewski Samuel, Prawo z Śmiercią, Aniołami i Niebem abo kazanie o Wniebowzięciu Panny Naświętszej w kościele farnym krakowskim Panny Maryjej dnia 18 Augusta R[oku] P[ańskiego] 1639 przez ks. Samuela Brzeżewskiego, S[anctae] Th[eologiae] Lic[entiata], kaznodzieję ordynariusza Konwentu S. Marka, Ord. Canonici Fratrum de Paenitentia Beatorum Martyrum Regulae D[oni] Augustini wystawione z dozwoleniem Starszych, Drukarnia Krzysztofa Schedla, Kraków 1640.

Brzeżewski Samuel, Zaciąg dworzanów na kurią Najaśniejszej Królowej nieba i ziemie Maryjej, Matki przenajchwalebniejszej Króla nad Królującymi Chrystusa P[ana], Jednorodzonego Syna Bożego, Dziewice nienaruszonej, dla ochotników pobożnych na służbę się Naświętszej Panny garnących na kazaniu w dzień wesołego i wszystkiemu światu pożądanego jej narodzenia, w kościele Świętej Katarzyny na Kazimierzu przez ks. Samuela Brzeżewskiego, S[anctae] Th[eologiae] Licentiata, Zakonu Fr[atr]um de Paenitentia Beatorum Martyrum kaznodzieję, ordynariusza Konwentu Ś[więtego] Marka Ewang[elisty] w Krakowie wystawiony z dozwoleniem Starszych Roku P[ańskiego] 1644, Drukarnia Krzysztofa Schedla, Kraków 1645.

Brzeżewski Samuel, Żywot pobożny, cuda znaczne i śmierć szczęśliwa b[łogosławionego] Michała Giedroycia, książęcia litewskiego […], którego świątobliwe ciało odpoczywa w kościele ś. Marka Ewangelisty w Krakowie, z oryginałów własnych i różnych historyków […] przez […] Grzegorza Wiwianiego […] ozdobiony, a przez […] Samuela Brzeżewskiego […], gdzie autor za nastąpieniem śmierci pisać przestał, od rozdziału 17 dokończony i do druku podany, a […] staraniem i nakładem […] Anastazego Sołtykiewicza […] dla niedostatku egzemplarzy czwarty raz przedrukowany, Drukarnia Łukasza Kupisza, Kraków [1655].

Czechowicz Agnieszka, Katolicyzm sarmacki, w: Humanitas i christianitas w kulturze polskiej, red. Mirosława Hanusiewicz-Lavallee, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009, s. 191–222.

Czyż Antoni, Sarmata – niewolnik Matki. Drużbicki, Montfort i „Ogród panieński” Kochowskiego, w: Barok – sarmatyzm – psalmodia. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Zakład Historii Nowożytnej, Toruń 22–23 września 1993, red. Kazimierz Maliszewski, Krzysztof Obremski, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1995, s. 7–18.

Dybek Dariusz, Samuel Brzeżewski o ludziach i drzewach, czyli emblematyka w kazaniu „Oliwa wdzięcznoozdobnej zieloności…”, „Terminus” 2012, z. 25, s. 95–118.

Florkowski Eugeniusz, Matka Boża w nauce Ojców Kościoła, w: Gratia Plena. Studia teologiczne o Bogurodzicy, red. Bernard Przybylski, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1965, s. 59–77.

Św. Gertruda z Helfty, Zwiastun Bożej miłości, przekł. Emilia Kędziorek, red. tomu M. Imelda Rosińska, Tyniec – Wydawnictwo Benedyktynów, t. 2, Kraków 2007.

Gruchała Janusz S., Metaforyka maryjna „Ogrodu Panieńskiego”, w: Wespazjan Kochowski. W kręgu kultury literackiej, red. Dariusz Chemperek, Wydawnictwo Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, s. 145–160.

Hołowiński Ignacy, Homiletyka, Wydawnictwo Dzieł Katolickich Naukowych i Rolniczych, Kraków 1859.

Kazania maryjne, wyd. i oprac. Roman Mazurkiewicz i Kazimierz Panuś, Wydawnictwo UNUM, Kraków 2014.

Kliś Zdzisław, Temat Bożego Narodzenia w polskiej sztuce średniowiecznej, Wydawnictwo BMR, Kraków 1994.

Kochowski Wespazjan, Ogród panieński pod sznur Pisma Świętego […] wysadzony, Drukarnia Schedlów, Kraków 1681.

Kochowski Wespazjan, Utwory poetyckie. Wybór, oprac. Maria Eustachiewicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991.

Koehler Krzysztof, Wespazjan Kochowski – wiersze maryjne w „Niepróżnującym próżnowaniu”, w: Lektury polonistyczne. Średniowiecze – Renesans – Barok, red. Janusz S. Gruchała, Universitas, Kraków 1999, t. 3, s. 238–263.

Kopeć Józef Jerzy, Bogarodzica w kulturze polskiej XVI wieku, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1997.

Krawiecka Ewa, Staropolskie portrety św. Marii Magdaleny, Poznańskie Studia Polonistyczne, Poznań 2006.

Lenart Mirosław, Miles pius et iustus. Żołnierz chrześcijański katolickiej wiary w kulturze i piśmiennictwie dawnej Rzeczypospolitej (XVI–XVIII w.), Wydawnictwo Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2009.

Liberiusz Jacek, Gospodyni Nieba i Ziemie Naświętsza Panna Maryja dwudziestą kazań na hymn kościelny O Gloriosa Domina […] sławiona […], Drukarnia Łukasza Kupisza, Kraków 1650.

Lurker Manfred, Słownik obrazów i symboli biblijnych, przekł. Kazimierz Romaniuk, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 1989.

Łukarska Beata, Tytuły maryjne w wybranych utworach literatury religijnej polskiego baroku, „Studia Gdańskie” 2012, t. 31, s. 389–399.

Maciuszko Janusz T., Symbole w religijności polskiej doby baroku i kontrreformacji, Wydawnictwo Chrześcijańska Akademia Teologiczna, Warszawa 1986.

Mazurkiewicz Roman, „Matka Boga i człowieka”. Macierzyństwo Maryi w piśmiennictwie średniowiecznym (przegląd ważniejszych motywów), „Salvatoris Mater” 2000, nr 2, s. 157–179.

Mazurkiewicz Roman, Z dawnej literatury maryjnej. Zarysy i zbliżenia, Wydawnictwo Naukowe UP, Kraków 2011.

Michałowska Marta, Palladium polskie. Militarne aspekty ikonografii maryjnej XVII–XVIII w., „Studia Claromontana” 1985, nr 6, s. 25–46.

The Middle English „Weye of Paradays” and the Middle French „Voie de Paradis”. A paralel edition, by F.N.M. Diekstra, Leiden 1991.

Nieznanowski Stefan, Matka Boska w poezji Baroku i czasów saskich, w: Stefan Nieznanowski, Studia i wizerunki. O poezji staropolskiej i jej badaczach, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1989, s. 45–72.

Obodziński Aleksander, Poważna legacyja w Konsystorzu Trójce Przenaświętszej […] odprawiona, Drukarnia Waleriana Piątkowskiego, Kraków [1640].

Pawlak Wiesław, Koncept w polskich kazaniach barokowych, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, Lublin 2005.

Pawlak Wiesław, O wyobraźni religijnej Wespazjana Kochowskiego – „Ogród Panieński”, w: Wespazjan Kochowski. W kręgu kultury literackiej, red. Dariusz Chemperek, Wydawnictwo Uniwersytetu M. Curie Skłodowskiej, Lublin 2003, s. 161–183.

Potocki Wacław, Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i Wielkiego księstwa Litewskiego, Drukarnia Mikołaja Aleksandra Schedla, Kraków 1696.

S[amuela] Orgelbranda Encyklopedia powszechna z ilustracjami i mapami, t. 18, Wydawnictwo Samuela Orgelbranda, Warszawa 1864.

Sanner Stanisław, Vivenda niebieska w Naświętszym Sakramencie Ciała i Krwi P[ana]. Jezusowej […] posilająca […], Drukarnia Michała Buka, Leszno 1692.

Stępień Paweł, Z literatury religijnej polskiego średniowiecza. Studia o czterech tekstach. „Kazanie na dzień św. Katarzyny”. „Legenda o św. Aleksym”. „Lament świętokrzyski”. „Żołtarz Jezusow”, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2003.

Szafraniec Beata, Matka Boska w płaszczu opiekuńczym, w: Krystyna S. Moisan, Beata Szafraniec, Maryja, orędowniczka wiernych, Wydawnictwo: Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1987, s. 10–43.

Szafraniec Sykstus, Królowa narodu polskiego, „Homo Dei” 1957, t. 26, s. 888–895.

Szymański Bogdan, Wizerunek Matki Boskiej w poezji polskiej wczesnego baroku, w: Religijność literatury polskiego baroku, red. Czesław Hernas, Mirosława Hanusiewicz, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, Lublin 1995, s. 27–72.

Tazbir Janusz, Religijność szlachecka, w: Janusz Tazbir, Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit – upadek – relikty, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1978, s. 104–132.

Tazbir Janusz, Sarmatyzacja potrydenckiego katolicyzmu, w: Janusz Tazbir, Szlachta i teologowie. Studia z dziejów polskiej kontrreformacji, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, s. 230–267.

First Page

243

Last Page

264

Language

pol

Share

COinS
 
 

To view the content in your browser, please download Adobe Reader or, alternately,
you may Download the file to your hard drive.

NOTE: The latest versions of Adobe Reader do not support viewing PDF files within Firefox on Mac OS and if you are using a modern (Intel) Mac, there is no official plugin for viewing PDF files within the browser window.