https://doi.org/10.18778/1505-9057.56.03">
  •  
  •  
 

Acta Universitatis Lodziensis Folia Litteraria Polonica

Polish Title

O funkcjonalności wiedzy o języku w szkole (na tle tradycji dydaktycznej)

Author ORCID Identifier

https://orcid.org/0000-0002-7220-4673 Synowiec Helena

Abstract

The present paper reminds us of the tradition of functional teaching about language in polish schools. This tradition goes back to the times between the two world wars. The changes which appeared in the concepts of language education at present are pointed out here. Due to these changes the knowledge about language was moved to the background and developing language and communicative abilities in the learners are moved to the foreground and emphasized. According to the author this policy resulted in the poor knowledge about native language represented by high school graduates who decided to study Polish language at the university. The paper is also focused on the issues noticed by teacher trainers developing teacher professional abilities in the students of Polish language. The necessity of developing their knowledge of linguistics, motivating them to study the system of their native language, and also making them familiar with language learning and teaching strategies as well as with the concepts of preparing school coursebooks which include the functional knowledge about language is considered to be of crucial importance here. The author also discusses the issue of presenting the knowledge about standard Polish to learners who acquired at first the regional variant of the language as their native language.

Polish Abstract

W artykule przypominam tradycje funkcjonalnego uczenia o języku w polskiej szkole, przywołując publikacje Zenona Klemensiewicza z lat międzywojennych oraz prace dydaktyków i językoznawców następnych pokoleń. Sygnalizuję przeobrażenia, jakie zachodziły w koncepcjach edukacji językowej pod wpływem rozwoju myśli pedagogicznej, psychologii, a przede wszystkim – subdyscyplin językoznawstwa. W nowym komunikacyjno-kulturowym modelu kształcenia nauka o języku zaczęła pełnić funkcję służebną. W tym kontekście dzielę się spostrzeżeniami dotyczącymi słabego poziomu wiedzy językowej absolwentów liceów (w tym studentów polonistyki). Koncentruję uwagę na zagadnieniach, jakie stoją przed dydaktykami języka polskiego, mającymi przygotować studentów filologii polskiej do zawodu nauczycielskiego. Wskazuję na konieczność uzupełnienia deficytów wiedzy lingwistycznej studentów, motywowania ich do pogłębiania znajomości systemu języka ojczystego i uzmysłowienia wielorakich jego wartości, „przełamywania” stereotypów, wyniesionych przez nich ze „szkolnego” kształcenia językowego, zaznajomienia ze strategiami uczenia o języku (i języka) w szkole, oraz z koncepcjami podręczników funkcjonalnie traktujących wiedzę o języku. Sygnalizuję swoiste problemy i potrzeby uczenia o odmianie ogólnej (standardowej) języka w środowiskach regionalnych, w których uczniowie przyswoili gwarę jako swój pierwszy kod językowy.

Keywords

functional, functionality, knowledge about language, teaching about language, language education

Polish Keywords

funkcjonalny, funkcjonalność, wiedza o języku, kształcenie językowe, dydaktyka nauki o języku

References

Bajerowa Irena, Kim był Zenon Klemensiewicz?, w: Zenon Klemensiewicz (1891–1969), Materiały z sesji naukowej w 20. rocznicę śmierci uczonego, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Tarnów 1990.

Bar Józef, Ćwiczenia z zakresu nauki języka oraz nauki o języku – gramatyki w klasach IV–VIII, w: Polonistyka zintegrowana, red. Kazimierz Ożóg, Jolanta Pasterska, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 2000, s. 161–173.

Cofalik Jan, Ćwiczenia precyzji językowej ucznia, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1978.

Cofalik Jan, Tabakowska Irena, Kształtowanie języka ucznia w procesie nauczania języka polskiego, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1963.

Cząstka-Szymon Bożena, Synowiec Helena, Polszczyzna w szkole śląskiej, cz. I i II , Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1996.

Dudzik Maria, Korelacja ćwiczeń w mówieniu i pisaniu z nauką o języku (szkice koncepcji programu), w: Kształcenie językowe w szkole, red. Maria Dudzik, Wydawnictwo UWr, Wrocław 1981, t. 1, s. 67–108.

Dudzik Maria, Kształcenie kultury wyrażania uczuć i wartości w procesie nauczania języka polskiego, Wydawnictwo UWr, Wrocław 1983.

Dudzik Maria, Nowakowa Teresa, Scenariusze lekcyjne z języka polskiego – przedmiotu edukacji szkolnej, Wydawnictwo UWr, Wrocław 1991.

Dyduchowa Anna, Metody kształcenia sprawności językowej: projekt systemu, model podręcznika, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Kraków 1988.

Etyka słowa. Wybór opracowań, red. Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Marta Nowosad-Bakalarczyk, Jadwiga Puzynina, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2017.

Gąsiorek Krystyna, Nauka o języku, czyli gramatyka w szkole – wczoraj i dziś, w: Ars Didactica. Księga Jubileuszowa Haliny Zgółkowej, red. Katarzyna Czarnecka, Monika Grzelka, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2017, s. 75–86.

Inny słownik języka polskiego, red. M. Bańko, t. 1, Wydawnictwo Naukowe PWN , Warszawa 2000.

Jakubowska Zofia, Uczony w służbie szkoły, w: W służbie nauce i szkole. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Doktorowi Zenonowi Klemensiewiczowi, red. Mieczysław Szymczak, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970, s. 17–25.

Jaworski Michał, Metodyka nauki o języku polskim, Wydawnictwo Naukowe PWN , Warszawa 1998.

Język a Edukacja, t. 3: Świadomość Językowa, red. Jolanta Nocoń, Anna Tabisz, Wydawnictwo UO, Opole 2014.

Język polski jako przedmiot dydaktyki uniwersyteckiej, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Karwatowska, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998.

Karwatowska Małgorzata, Tymiakin Leszek, Funkcjonowanie wiedzy lingwistycznej w podręcznikach do kształcenia językowego dla gimnazjum, w: Podręczniki do kształcenia językowego w zreformowanej szkole – koncepcje, funkcje, język, red. Helena Synowiec, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2006, s. 60–278.

Kida Jan, Językoznawstwo funkcjonalne a współczesna koncepcja dydaktyki języka, „Edukacja Humanistyczna” 2000, nr 1, s. 53–63.

Klemensiewicz Zenon, Dydaktyka nauki o języku ojczystym. Zasady i zagadnienia, Książnica–Atlas, Lwów–Warszawa 1929.

Klemensiewicz Zenon, Metodyka nauczania głosowni opisowej w gimnazjum, Książnica–Atlas, Lwów–Warszawa 1926.

Klemensiewicz Zenon, Osobowość nauczyciela polonisty, „Pamiętnik Literacki” 1933, z. 2, s. 255–267.

Klemensiewicz Zenon, Wybrane zagadnienia metodyczne z zakresu nauczania gramatyki, wyd. 2. rozszerzone, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1959.

Kłakówna Zofia Agnieszka, Sztuka pisania. Ćwiczenia redakcyjne dla klas IV–VI. Metodyczny podręcznik nauczyciela, Wydawnictwo Edukacyjne, Warszawa 1993.

Kłakówna Zofia Agnieszka, Steczko Iwona, Wiatr Krzysztof, Sztuka pisania. Klasy I–III gimnazjum, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2004.

Kłakówna Zofia Agnieszka, Wiatr Krzysztof, Nowa sztuka pisania. Klasy IV–VI szkoły podstawowej, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2006.

Komorowska Hanna, Kształcenie językowe – nowe tendencje w nowym stuleciu, w: Język a Edukacja, t. 1., red. Jolanta Nocoń, Bogusław Skowronek, Wydawnictwo UO, Opole 2012, s. 93–106.

Komorowska Hanna, Nauczanie języka obcego a interferencja, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1980.

Kompetencje nauczyciela polonisty we współczesnej szkole, red. Edyta Bańkowska, Agnieszka Mikołajczuk, Wydawnictwo Wydziału Polonistyki UW, Warszawa 2006.

Kowalikowa Jadwiga, Kształcenie językowe. Teoria dla praktyki, w: Polonista w szkole. Podstawy kształcenia nauczyciela polonisty, red. Anna Janus-Sitarz, Universitas, Kraków 2004.

Kowalikowa Jadwiga, O właściwą rangę wiedzy językowej w zreformowanej szkole, w: W kręgu zagadnień dydaktyki języka i literatury polskiej, red. Helena Synowiec, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2002, s. 39–46.

Kowalikowa Jadwiga, Synowiec Helena, Miejsce nauki o języku w kształceniu językowym uczniów, w: Kształcenie sprawności językowej i komunikacyjnej. Obraz badań i działań dydaktycznych, red. Zenon Uryga, Maria Sienko, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2005, s. 45–56.

Kowalikowa Jadwiga, Wiecznie aktualne problemy dydaktyki języka polskiego, w: Językowe literackie i kulturowe ścieżki edukacji polonistycznej (tradycja i współczesność), red. Danuta Krzyżyk, Bernadeta Niesporek-Szamburska, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2014, s. 271–290.

Kryda Barbara, Nauczyciel jako przewodnik w świecie wartości i literatury – z myśli dydaktycznej Zenona Klemensiewicza, w: Zenon Klemensiewicz (1891–1969), Materiały z sesji naukowej w 20. rocznicę śmierci uczonego, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Tarnów 1990.

Kształcenie sprawności językowej i komunikacyjnej. Obraz badań i działań dydaktycznych, red. Zenon Uryga, Maria Sienko, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2005.

Kurczab Henryk, Scalanie treści kształcenia w przygotowaniu zawodowym nauczyciela polonisty, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1993.

Madejowa Maria, Profesor Zenon Klemensiewicz na nowo odczytany, czyli o doświadczalnej dydaktyce nauki o języku ojczystym, w: Wczoraj i dziś edukacji polonistycznej, red. Barbara Kędzia-Klebeka, Anna Ciciak, Wydawnictwo Naukowe US, Szczecin 2001, s. 29–37.

Madejowa Maria, Profesor Zenon Klemensiewicz na nowo odczytany w świetle współczesnej reformy oświaty, w: Profesor Zenon Klemensiewicz, Wielki miarą w swojej skromności i pracowitości, red. A. Wnętrzak, Wydawnictwo Jubileuszowe Zespołu Szkół Poligraficzno-Księgarskich im. Znona Klemensiewicza, Kraków 2003, s. 46–51

Nagajowa Maria, Kształcenie języka ucznia w szkole podstawowej, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1985.

Nagajowa Maria, Nauka o języku dla nauki o języku, Wydawnictwo Związku Nauczycielstwa Polskiego, Kielce 1994.

Niesporek-Szamburska Bernadeta, Orłowa Krystyna, Synowiec Helena, O funkcjonalne nauczanie gramatyki (z badań nad procesem dydaktycznym w zakresie nauki o języku), w: Z Teorii i Praktyki Dydaktycznej Języka Polskiego, t. 11., red. Edward Polański, Wydawnictwo UŚ, Katowice 1991, s. 51–64.

Nocoń Jolanta, Strategie nabywania wiedzy o języku przez ucznia (na przykładzie zadań podręcznikowych), w: Wiedza o języku i kompetencje językowe uczniów, red. Bernadeta Niesporek-Szamburska, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2012, s. 27–43.

Nocoń Jolanta, Transformacje tekstów w edukacji językowej, w: W kręgu zagadnień dydaktyki języka i literatury polskiej, red. Helena Synowiec, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2002, s. 171–177.

Nocoń Jolanta, Uczenie o języku polskim po 1998 roku – programy i koncepcje dydaktyczne, w: Uczeń w świecie języka i tekstów, red. Jolanta Nocoń, Elżbieta Łucka-Zając, Wydawnictwo UO, Opole 2010, s. 27–37.

Odmiany polszczyzny w szkole, red. Helena Synowiec przy współpracy Marty Kubarek, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2013.

Ożóg Kazimierz, Polszczyzna przełomu XX i XXI wieku. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo URz, Rzeszów 2001.

Pawłowska Regina, Jak przygotować nauczyciela polonistę do kształcenia językowego ucznia, w: Język polski jako przedmiot dydaktyki uniwersyteckiej, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Karwatowska, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 43–54.

Pawłowska Regina, Siatka podstawowych pojęć kształcenia językowego w szkole. w: W kręgu zagadnień dydaktyki języka i literatury polskiej, red. Helena Synowiec, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2002, s. 47–56.

Porayski-Pomsta Józef, Kształcenie językowe w zreformowanej szkole, w: Horyzonty edukacji językowej, literackiej i kulturowej, red. Robert Mrózek, Wydawnictwo UŚ, Cieszyn 2003, s. 33–40.

Praktyczna stylistyka nie tylko dla polonistów, red. Edyta Bańkowska, Agnieszka Mikołajczuk, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 2003.

Profesor Zenon Klemensiewicz. Wielki miarą w swojej skromności i pracowitości, red. Anna Wnętrzak, Wydawnictwo Jubileuszowe Zespołu Szkół Poligraficzno-Księgarskich im. Zenona Klemensiewicza, Kraków 2003, s. 74–76.

Puzynina Jadwiga, Język wartości, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1992.

Puzynina Jadwiga, Nauka o języku w szkole XXI wieku, w: Horyzonty edukacji językowej, literackiej i kulturowej, red. Robert Mrózek, Wydawnictwo UŚ, Cieszyn 2003, s. 13–19.

Puzynina Jadwiga, O przekazie wartości w nauczaniu języka ojczystego, w: Wartościowanie w dyskursie edukacyjnym, red. Jan Ożdżyński, Sławomir Śniatkowski, Wydawnictwo Akademii Pedagogicznej, Kraków 1999.

Saloni Zygmunt, O kształceniu umiejętności pisania, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1979.

Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, Wydawnictwo Wilga, Warszawa 1996.

Synowiec Helena, Język polski w szkole, w: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiąclecia, red. Walery Pisarek, Kraków 1999, s. 115–127.

Synowiec Helena, Kultura języka w polskiej szkole, w: Polszczyzna publiczna początków XXI wieku, red. Ewa Wolańska, Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Warszawa 2007, s. 28–48.

Synowiec Helena, O sytuacji języka ojczystego w zreformowanej szkole, w: Kompetencje nauczyciela polonisty we współczesnej szkole, red. Edyta Bańkowska, Agnieszka Mikołajczuk, Wydawnictwo Wydział Polonistyki UW, Warszawa 2006, s. 125–135.

Synowiec Helena, Śląska ojczyzna polszczyzna z perspektywy edukacyjnej. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Sapientia, Katowice 2013.

Synowiec Helena, Zróżnicowanie terytorialne polszczyzny a edukacja językowa, w: Odmiany polszczyzny w szkole, red. Helena Synowiec przy współpracy Marty Kubarek, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2013, s. 50–65.

Szymańska Marta, Między nauką o języku a rozwijaniem języka. Koncepcje kształcenia językowego na przełomie XX i XXI wieku, Wydawnictwo Naukowe UP, Kraków 2016.

Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii, red. Sławomir Gala, Wydawnictwo Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1998.

Tokarski Jan, Gramatyka w szkole. Podstawowe zagadnienia metodyki, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1966.

Tokarski Jan, Nauczanie gramatyki, w: Metodyka nauczania języka polskiego w klasach V–VIII szkoły podstawowej, red. M. Pęcherski, Warszawa 1970.

Tokarski Jan, Z pogranicza metodyki i językoznawstwa, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1967.

W służbie nauce i szkole. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Doktorowi Zenonowi Klemensiewiczowi, komitet red. Wiesław Krencik (i in.), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.

Wantuch Wiesława, Aspekty integracji w nauczaniu języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2005.

Wiązanie kształcenia językowego z literackim w gimnazjach i liceach, red. Zenon Uryga, Ryszard Jedliński i Maria Sienko, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2007.

Wiedza o języku i kompetencje językowe uczniów, red. Bernadeta Niesporek-Szamburska, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2012.

Wiedza o języku polskim w zreformowanej szkole, red. Agnieszka Mikołajczuk, Jadwiga Puzynina, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2004.

Wierzbiccy Anna, Piotr, Praktyczna stylistyka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968.

Wierzbicka Anna, Wierzbicki Piotr, Kształcenie sprawności językowej, w: Metodyka nauczania języka polskiego w kl. V–VIII, red. Mieczysław Pęcherski, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1970.

Wierzbicki Piotr, Ćwiczenia stylistyczne, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977.

Wiśniewska Halina, Sprawność językowa i komunikacyjna w historii dydaktyki polonistycznej (1950–2000), w: Kształcenie sprawności językowej. Obraz badań i działań dydaktycznych, red. Zenon Uryga, Maria Sienko, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2005.

Zbróg Piotr, Modele kształcenia językowego w podręcznikach do języka polskiego a potrzeby komunikacyjne uczniów, w: Podręczniki do kształcenia polonistycznego w zreformowanej szkole – koncepcje, funkcje, język, red. Helena Synowiec, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2006, s. 29–42.

Zgółka Tadeusz, Zadania edukacyjne w zakresie kultury języka i etyki w szkole, w: Etyka Słowa. Wybór opracowań, red. Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Jadwiga Puzynina, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2017, s. 379–384.

First Page

31

Last Page

51

Language

pol

Share

COinS
 
 

To view the content in your browser, please download Adobe Reader or, alternately,
you may Download the file to your hard drive.

NOTE: The latest versions of Adobe Reader do not support viewing PDF files within Firefox on Mac OS and if you are using a modern (Intel) Mac, there is no official plugin for viewing PDF files within the browser window.